Gmina słupia. Zarys dziejów (1242-1945 r.)




Pobierz 0.57 Mb.
NazwaGmina słupia. Zarys dziejów (1242-1945 r.)
strona3/13
Data konwersji08.09.2012
Rozmiar0.57 Mb.
TypDokumentacja
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Dzieje Słupi i prokuracji słupskiej w latach 1655-1807.



Wojny ze Szwecją w latach 1655-1657 stanowią ważną cezurę w dziejach zachodniego Mazowsza. Zniszczenia miast i wsi pozostawiły po sobie trwałe ślady w późniejszym rozwoju gospodarczym tych regionów. Brak jest wprawdzie opisów stanu gospodarczego wsi prokuracji słupskiej bezpośrednio po zakończeniu wojny, jednak w lustracji dóbr królewskich województwa rawskiego z 1661 r., przy wielu wsiach zaznaczono, że nie ma w nich w ogóle mieszkańców, gdyż zostały “funditus” spalone przez nieprzyjaciela./78 Można przypuszczać, że wsie prokuracji słupskiej również były znacznie zniszczone, skoro tereny te przynajmniej dwukrotnie znalazły się na szlaku przemarszu głównych sił armii szwedzkiej.

Dalsze zniszczenia przyniosły działania wojenne w czasie rokoszu Lubomirskiego w latach 1665-1666. Wojska rokoszan stacjonowały na terenie woj. łęczyckiego ( w okolicach Brzezin ), natomiast siły królewskie w okolicach Rawy. Obydwie strony czyniły wypady przeciwko sobie i traktowały ludność okolicznych wsi, jak w kraju nieprzyjacielskim. Główny szlak przemieszczania się wojsk stanowiła droga Rawa - Brzeziny. W czasie tych działań spalono niemal doszczętnie miasto Jeżów.

Tutaj wspomnieć należy, że w latach 1658-1795 w opisach i lustracjach dóbr arcybiskupstwa gnieźnieńskiego nie było stałego schematu i niekiedy poszczególne wsie nie były zaliczane do prokuracji słupskiej, a w niektórych opisach cały obszar prokuracji zaliczano do prokuracji michowickiej.

Generalnie przyjąć należy że prokuracja wiejska w Słupi istniała do końca Rzeczypospolitej szlacheckiej ( w drugiej połowie XVIII w. zmieniła nazwę na partykularz ), jednak na pewno odpadły od niej wsie leżące na północ od lasów lipieckich, t.j. Bobrowa, Chlebów i Retniowiec, które weszły w skład klucza łyszkowickiego. Drugą zmianą granic prokuracji słupskiej było przyłączenie w 1780 r. wsi Jasień i Zacywilki z obszarami przyległych lasów z parafii Kołacinek. które do dóbr arcybiskupstwa przeszły drogą zamiany za wieś Arkadia./79 Obszary te stanowiły dwie enklawy przedzielone folwarkiem szlacheckim Kobylin i nie miały wspólnej granicy z pozostałymi dobrami łowickimi.

Pewien obraz stanu ludności prokuracji słupskiej z tego okresu, dają wykazy podatku pogłównego płaconego na rzecz Skarbu Koronnego (tab. nr 4 ).


Tabela Nr 4.

Wysokość podatku pogłównego płaconego przez wsie prokuracji

słupskiej w latach 1662 i 1676 (w złotych).


wieś

1662 r.

1676 r.

Gzów

84

80

Drzewce

102

130

Mszadla

80

84

Słupia

151

148

Lipce

83

86

Wola Drzewiecka

51

64

Modła

40

42/*

Krosnowa

125

40

Przybyszyce

41

.


/* - razem z Przybyszycami.


Źródło: AGAD, ASK, Regestry pogłównego generalnego woj. podla-

skiego i rawskiego 1662-1676 r., sgn. I/70, k. 955-963; Bibl. Czarto-

ryskich w Krakowie, Zbiory rękopiów, Regestr pogłównego Prowin-

cji Wielkopolskiej, sgn. 1100, k. 389-394


Z opisu z 1685 r. pochodzą pierwsze dane o liczbie domów w niektórych wsiach. Gzów i Drzewce liczyły wtedy po 20 domów, Lipce i Mszadla po 18. Największą wsią była Słupia posiadająca 22 domy./80

Wojny z lat 1655-1657 i 1665-1666 spowodowały znaczny upadek rolnictwa. W prokuracji słupskiej liczba łanów nieuprawianych w 1685 r. wzrosła do 59,5, a więc ponad połowę obszaru uprawianego w 1579 r. W poszczególnych wsiach stan ten przedstawiał się następująco:

łany w uprawie puste

  • Lipce 9 8,5

  • Gzów 10 12,3

  • Drzewce 11,5 16,2

  • Mszadla 9,3 9,2

  • Słupia 10 10

W przypadku czterech wsi co do których posiadamy dane, wiadomo że pomiędzy 1663 a 1685 r. część pustek zagospodarowano, gdyż w Lipcach liczba łanów nieuprawianych spadła z 10 do 8,5, w Drzewcach z 18 do 16,2, w Mszadli z 12 do 9,2, a w Słupi z 10,75 do 10./81

Folwark w Słupi w 1663 r. był dość dobrze zagospodarowany. Obszar zasiewów był zbliżony do 1648 r.. Wysiano 150 korców żyta, 30 korców jęczmienia, 70 korców owsa, 5 korców grochu, 2 korce tatarki i 3 korce żyta jarego.

W ostatnich latach XVII w. gospodarka rolna zaczęła powoli podnosić się z upadku. Tragiczny okazał się początek XVIII w. Wojna północna i przemarsze wojsk szwedzkich, rosyjskich i saskich w latach 1700-1717 spowodowały spustoszenie w zasiewach i inwentarzu. Sytuację pogarszały kilkakrotnie powtarzające się epidemie dziesiątkujące ludność, oraz mokre lata i mroźne zimy powodujące powszechny głód.

Najgroźniejsza epidemia we wsiach prokuracji słupskiej oraz w innych kluczach dóbr łowickich wybuchła w latach 1708-1711. Zaraza nie ominęła żadnego domu, w niektórych przypadkach wymarły całe rodziny.

W 1739 r. w.g. J. Topolskiego we wsiach partykularza słupskiego tylko 19 łanów było uprawianych, a aż 89 leżało pustych, co stanowiło 82,4 % ogółu gruntów./82

Opisy wsi partykularza słupskiego z 1739 r. przedstawiają cały ogrom upadku gospodarczego tych terenów. Nie wiadomo jednak w jakim okresie sytuacja była najgorsza. Wydaje się, że opis z 1739 r. zastał te tereny w sytuacji, kiedy najgorsze czasy już minęły, a najgorszy był okres lat 1720-1730.

Obszar gruntów uprawianych i pustych w poszczególnych wsiach przedstawiał się następująco: (we włókach i zagonach: 1 włóka = 60 zagonów).

grunty uprawiane puste

  • Gzów 1 / 35 20 / 25

  • Drzewce 4 / - 24 / -

  • Mszadla 3 / - 15 / -

  • Słupia 3 / 30 16 / 30

  • Lipce 4 / 45 12 / 15

  • Wola Drzewiecka 1 / 20 7 / 40

Brak jest danych o wsiach Modła, Przybyszyce i Krosnowa, jednak najprawdopodobniej sytuacja w nich była podobna.

Obok zmniejszenia się powierzchni ziemi uprawnej, o upadku gospodarczym świadczy też spadek liczby zwierząt pospodarskich. W pięciu wsiach co do których dysponujemy danymi, przedstawiał się on następująco (podano łącznie woły, konie i krowy).


Tabela Nr 5.

Pogłowie dużych zwierząt gospodarskich we wsiach partykularza

słupskiego w latach 1685-1739.


wieś

1685 r.

1739 r.

saldo

Słupia

87

26

- 61

Gzów

53

25

- 28

Drzewce

34

21

- 3

Mszadla

37

28

- 9

Lipce

32

31

- 1

Wola Drzewiecka

.

11

.


Źródło: AAGN, Inwent., sgn. B-148; sgn. B-149.


Spadek liczby ludności miał odbicie w mniejszej liczbie domów. W opisie z 1739 r. w każdej wsi wymienia się domy puste, ale jednocześnie przy rodzinach chłopskich w zamieszkanych domach są komornicy. Z reguły nie posiadają oni zwierząt gospodarskich i nie są w stanie objąć pustych gospodarstw, gdyż nie mogliby podołać powinnościom feudalnym i płacić podatków, jak chociażby podatek podymny od posiadanego “dymu” czyli komina.

W 1739 roku najwięcej zamieszkanych domów było w Drzewcach - 14, w których obok gospodarzy mieszkało również 6 rodzin komorników, mimo że we wsi było 6 domów pustych. W Lipcach i Mszadli liczba domów zmniejszyła się z 18 do 11, w Lipcach były 2 a w Mszadli 3 rodziny komornicze. Słupia licząca w 1685 r. 22 domy, w 1739 r. miała ich tylko 9 oraz 3 rodziny komornicze, natomiast w Gzowie liczba domów spadła z 20 do 6. Ogółem w partykularzu słupskim były tylko 52 domy ( w 1685 r. - 98) oraz 16 rodzin komorników.

W opisie podano nazwiska gospodarzy i komorników. Wymienię je w przypadku dwóch wsi, t.j. Słupi i Gzowa, aby przy kolejnych spisach prześledzić zmiany ludnościowe.

W 1729 r. w Gzowie zamieszkiwali gospodarze i komornicy: Szymon Szkul, Fręcek [Franciszek] Brasak, Paweł Stelak, Piotr Piotara [prawdopodobnie Pintara], Antoni Zięć, Piotr Kot, wdowa Pytkowa i Antoni Lewerkowski.

W Słupi zamieszkiwali: Krzysztof Plaskota, Jan Stodolniak, Wojciech Trzęsa, Kasper Plaskota, Bartek [Bartłomiej] Kłąb, Łukasz Kolis, Jędrzej [Andrzej] Ambrożek oraz Babski pasterz, Jakub radzki, Wojciech rymarz i Kazimierz karczmarz. W przypadku czterech ostatnich mieszkańców Słupi nie podano ich nazwisk tylko funkcje, co zresztą było typowe i dla innych wsi. Jak się wydaje, pierwsza połowa XVIII w. była okresem kiedy kształtowały się nazwiska u tych chłopów, którzy dotychczas ich nie posiadali.

W latach późniejszych nastąpiła pewna poprawa sytuacji, jednak na krótko. W czasach rządów arcybiskupa Gabriela Podoskiego, aby podnieść dochód z dóbr arcybiskupich, nałożono na chłopów nowe obowiązki, jak obowiązek szarwarków Podjęto działania zmierzające do likwidacji pustek, zwłaszcza w czasie rządów arcybiskupa Antoniego Ostrowskiego (1777-1784). Chętnie przyjmowano nowych osadników nadając im grunty opuszczone, za niewielki początkowo czynsz.

Arcybiskup Antoni Ostrowski mający renomę dobrego gospodarza w rzeczywistości dodatkowe dochody osiągał, narzucając chłopom nowe powinności. W 1778 r. uzyskał u papieża zgodę na wypuszczanie dóbr kościelnych w długoletnie dzierżawy. System tych dzierżaw doprowadzał chłopów do ruiny, gdyż dzierżawcy bezlitosnie eksploatowali dzierżawione wsi, nie wypełniając kontraktów, które zobowiązywały ich do przestrzegania praw chłopów. Administracja dóbr prymasowskich nie kontrolowała dzierżawców, byleby ci terminowo wpłacali należne sumy dzierżawne, zresztą sam główny komisarz dóbr łowickich Jan Jawornicki dzierżawił kilka wsi. W konsekwencji chłopi nie mogąc podołać obowiązkom, porzucali gospodarstwa.

Inwentarz z 1767 r. ( na początku rządów arcybiskupa G. Podoskiego) wykazuje niewielką poprawę stanu gospodarczego wsi partykularza słupskiego. Dwukrotnie wzrósł obszar gruntów uprawianych (tab. nr 6).


Tabela Nr 6.

Grunty uprawiane we wsiach partykularza słupskiego w latach 1739 i 1767 (we włókach i zagonach: 1 włóka = 60 zagonów).


wieś

1739 r.

1767 r.

Gzów

1 / 35

3 / -

Drzewce

4 / -

8 / -

Mszadla

3 / -

7 / -

Słupia

3 / 30

9 / 50

Lipce

4 / 45

8 / -

Wola Drzewiecka

1 / 20

2 / 20
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Powiązany:

Gmina słupia. Zarys dziejów (1242-1945 r.) iconZbigniew Chodyła, Rozdrażew – wieś I gmina. Zarys dziejów, Rozdrażew 1996, ss. 26

Gmina słupia. Zarys dziejów (1242-1945 r.) iconSłupia: Odbiór, transport I składowanie wyrobów zawierających azbest od mieszkańców Gminy Słupia etap I

Gmina słupia. Zarys dziejów (1242-1945 r.) iconZarys historyczny dziejów diecezji siedleckiej

Gmina słupia. Zarys dziejów (1242-1945 r.) iconZarys dziejów dóbr Karczmiska w XIX i XX wieku

Gmina słupia. Zarys dziejów (1242-1945 r.) iconZarys dziejów dóbr Karczmiska w XIX i XX wieku

Gmina słupia. Zarys dziejów (1242-1945 r.) iconHistoria Austrii. Zarys dziejów politycznych Starożytne Noricum

Gmina słupia. Zarys dziejów (1242-1945 r.) iconIv rok Historia zaoczna Grupa b zarys dziejów stoczni gdańskiej

Gmina słupia. Zarys dziejów (1242-1945 r.) iconNiniejszy tom obejmuje, jak to wynika z jego tytułu, zarys dziejów Polski począwszy od popowstańczej epoki 1864 roku poprzez drugą poło­wę XIX stulecia, poprzez

Gmina słupia. Zarys dziejów (1242-1945 r.) iconZarys dziejów błystki w Polsce do początku XX w
Курбатовъ (1887) wskazał na wykonywanie błystki z dużego haczyka oblanego ołowiem. Błystki robiono też z cyny (Słownik gwar polskich,...

Gmina słupia. Zarys dziejów (1242-1945 r.) iconSłupia 2007 r

Umieść przycisk na swojej stronie:
Rozprawki


Baza danych jest chroniona prawami autorskimi ©pldocs.org 2014
stosuje się do zarządzania
Rozprawki
Dom