1. Historia rzemiosła oraz rozmieszczenie terytorialne




Pobierz 77.06 Kb.
Nazwa1. Historia rzemiosła oraz rozmieszczenie terytorialne
strona2/2
Data konwersji24.11.2012
Rozmiar77.06 Kb.
TypDokumentacja
1   2

Cykl produkcyjny.

Celem zagrzewania żelaza jest doprowadzenia go do stanu plastycznego, umożliwiającego formowanie na kowadle uderzeniami młota. W czasie zagrzewania w miarę wzrostu temperatury żelazo zmienia barwę od brunatnej (500 C) kolejno na ciemnoczerwoną (650 C), wiśniowoczerwoną (700 C), jasnowiśniową (800 C), ciemnopomarańczową (900 C), pomarańczowożółtą (1000 C), żółtą (1100 C), białawożółtą (1200 C), białą (1300 C) i wreszcie oślepiającą białą, kiedy osiągnie temperaturę 1400 C11. Kowale temperaturę stali poznają po kolorze i najczęściej kują, gdy ma kolor ciemnopomarańczowy do białożółty.

Powierzchnia żelaza utlenia się i powstaje na niej warstwa zwana „zendra”, którą należy skruszyć i usunąć. Do zasadniczych czynności kowalskich w cyklu produkcyjnym zalicza się:

-kucie- z paleniska wyjmuje się rozpalony przedmiot szczypcami trzymanymi lewą ręką i przenosi na kowadło wyklepując formę uderzeniami młota. Tu dużą rolę spełnia młotowy, który uważając na specjalne znaki dawane przez kowala, bije w odpowiednich miejscach młotem. Gdy materiał jest gruby stosuje się metodę „grania na trzy młoty”12przez kowala i dwóch młotowych.

-hartowanie- po nagrzaniu, wyklepaniu lub okuciu materiału zanurza się go do zimnej wody, po czym występują kolorowe naloty, po których kowal rozpoznaje stopień zahartowania: barwy jasne oznaczają twardość, a ciemne miękkość

-krajanie żelaza- na zimno za pomocą nożyc lub na gorąco przecinakiem

-przebijanie otworów-również na zimno lub na gorąco. Na zimno, gdy materiał nie jest za gruby umieszcza się go na drewnianej podkładce i specjalnym młotkiem wybija otwórz jednej i z drugiej strony aż do przebicia na wylot

-wydłużanie i rozszerzanie- wyłącznie na gorąco, nagrzewa się cześć, która ma być wydłużona, następnie ona pęcznieje i pobija się ją młotem

-gięcie- stal zagina się na gorąco w temperaturze białego żaru, na zimno zgina się tylko bardzo miękkie metale i blachę, wykonuje się to na krawędzi kowadła, część leżącą na kowadle przytrzymuje się ciężkim młotem, a część zwisającą pobija młotkiem

-spawanie- łączenie metali w jednolitą całość, do czego potrzebna jest bardzo wysoka temperatura a oba kawałki dokładnie oczyszczone, łączone kawałki trzeba posypać piaskiem by powstała ochronna warstwa żużlowa, którą przez uderzanie młotem należy w całości usunąć; łączyć materiały można płasko (jeden na drugim)lub na nakładkę (obcina się ukośnie końce i układa jeden na ubytek drugiego) oraz na raka(końce rozkuwa się w postaci widełek wchodzących na siebie podczas zgrzewania)

-nitowanie- łączenie dwóch kawałków metalu za pomocą nitów, które wbija na gorąco w otwory i zaklepuje

-skręcanie- łączenie materiału przez skręcanie śrubami

-przewlekanie- w pręcie wykuwa się otwór , przez który przewleczony jest drugi pręt (technika spotykana rzadko przy wyrobie krat lub krzyży cmentarnych)

-skuwanie „na buncik”- obie części obejmuje się opaską, a następnie zaklepuje (renesansowe kraty i ogrodzenia)

-gładzenie-ręczne piłowanie pilnikiem lub młotem gładzikiem, a także mechanicznie szlifierką

-cementowanie- powlekanie przedmiotów cienką warstwa stali, którą się ponownie rozgrzewa i w konsekwencji jest ona twardsza, ale zachowuje elastyczność

-smołowanie- dla zabezpieczenia od korozji oraz dla nadania estetycznego wyglądu, w nowszych czasach używano oleju lnianego lub zużytego maszynowego

-zdobnictwo...


W kowalstwie artystycznym podstawową rolę odgrywają dekoracje wykonywane różnymi technikami. Szczególnie bogate w swym kształcie bywają: klamki, zawiasy, okucia wozów, krzyże itp. Zwykle są to zdobienia abstrakcyjne i geometryczne, ale także i motywy roślinne i zwierzęce. Wyróżnia się kilka sposobów zdobienia:

-trybowanie, czyli wklęsło-wypukłe techniki zdobnicze (nowocześniejsze krzyże nagrobkowe, kraty drzwiowe i okienne, nadproża, balustrady kościelne, emblematy, godła)

-ażurowanie-głownie przedmiotów z blachy, komponowanie dekoracji złożonej z otworów o różnych kształtach za pomocą przecinaka i pilnika, którymi wyrównuje się krawędzie wycięć (wykładki do zamków, okucia kufrów, chorągiewek)

-ryt stalowym rylcem na żelaznym materiale

-wybijanie ornamentów za pomocą tłoczków, czyli stempli (noże, groty, dzidy, ostrogi. Stemple mają kształt walcowatego dłuta o przekroju ok. 2 cm, długiego na 12-15 cm, lub młotka, którego części pracująca miała kształt zdobiony. Od kształtu młotka zależała jego nazwa, można wyróżnić: siekace, wybijocki młotowe, młotki do cechowania, kładziwka, młotki do markowania, młotki do bryzowania, dorniki, cyfraki, stakle, wzorki do bryzowania, majzerki, mejzle, wybijoki. Ze względu na kształt elementu zdobniczego: gwiozdek, ząbek, zębicek, zębaty młotek, pazurek, krzyzyka, śrubel, stempel gwiazdkowy, mutramel okrągły lub kwadratowy, kerner13.

Wśród wzorów stemplowych wyróżnia się układy pasowe (dla podkreślenia krawędzi np. jodełka) i ośrodkowe (zdobią powierzchnie koliste, tarcze, pierścienie)


4. Typologia wytworów.

I. Budownictwo i meblarstwo

Większość wyrobów artystycznego kowalstwa miejskiego i wiejskiego wiąże się z architekturą i meblarstwem. W artystyczny sposób wykonywano: okucia do drzwi i okien, zawiasy, zamki zapadkowe, wrzeciądze, kraty do okien, ogrodzenia, bramki, uchwyty do skrzyń i kufrów itp.

a)Zawiasy

-pasowe- ze sztaby żelaznej zwiniętej na jednym końcu, że tworzy otwór na hak, na którym zawiesza się zawias, zakończenia o kształcie romów, listka, kwiatka lilii lub ptasiej główki14

-esowe- ze sztaby żelaznej rozkute na płasko, z jednej strony zwiniętej walcowato z otworem na hak, z drugiej rozcięte wzdłuż na dwie części rozchylone na zewnątrz i ozdobnie wygięte (romby, listki, ptasie główki)

-krzyżowe- część pozioma posiada dwa odgałęzienia na osi pionowej lub poprzeczną nakładkę wzmacniającą pas poziomy

-tarczowe- przy ramach okiennych o ramie w kształcie tarczy wyciętej z grubej blachy o kształcie serca lub liścia, czasem tulipanu

b) zamki zapadkowe

składają się z dwóch części: klamki i zapadki w postaci poziomej sztabki, w Polsce zamki te były stosowane w średniowieczu oraz dość powszechnie w okresie międzywojennym

c)Wykładki do drzwi – znajdowały się po zewnętrznej stronie drzwi często z ozdobną tarczą górną w różnej postaci roślinnej, zwierzęcej a nawet ze postacią ludzką, także w postaci krzyża jak i ornamentu ze stempli

d) wrzeciądze- „skoble”, żelazne sztabki o długości około 20 cm posiadające przy jednym końcu kolisty otwór, a przy drugim podłużny szeroki, w komplecie sa dwa haki zgięte w podkowę, jeden służy do umocowania wrzeciądza po zewnętrznej stronie tafli drzwiowej, a drugi wbity jest w odrzwia by umożliwić zawieszenie kłódki

e)haczyki- 15-20 centymetrowe sztabki zakończone z jednej strony otworem lub koliście zakrzywionym uchem do przybijania, a z drugiej wygiętym zaczepem

f) rygle- grube, żelazne pręty o przekroju kolistym osadzone ruchomo w 2-4 klamrach wpuszczonych w taflę drzwi, w połowie rygla znajduje się wrzeciądz, co umożliwia zawieszenie kłódki

g) sprężynowe zamki skrzynkowe- składały się z blaszanego, prostokątnego pudełka, w którym mieści się mechanizm dwóch klamek i blaszanej wykładki, posiadały najczęściej pięknie zdobione klamki; wykładki do tych zamków również były bogato i różnorodnie zdobione podobnie jak zamków zapadkowych

h) klamki- ozdobne klamki posiadają najczęściej wzory renesansowe w postaci miękko wymodelowanego liścia z zazębioną krawędzią lub klasycystyczne z owalną lub kolistą główką osadzoną na esowatej lub łamanej pod katem prostym dźwigni zdobionej od dołu wypustami lub listkami

i) wykładki przy skrzyniach, szafach i kredensach- niewielkie wyróżniające się różnorodnością kształtów np. listki bzu, serce, kielichy kwiatowe, wazy, główki ptaków i same ptaki,

j) drzwi klepkowe- strona zewnętrzna drzwi ułożona jest z wąskich klepek przybijanych gwoździami o wypukłych główkach zdobionych w różne wzory

k) okucia okienne- zdobienia okien mają prostsze kształty i są mniej interesujące w porównaniu do drzwi; w dawnym budownictwie były nie otwierane przez co nie potrzebowano zawiasów

l)kraty okienne- posiadały już urozmaicone formy od zawiasów; najczęściej wykonywano je ze zużytych obręczy kół wozowych; miały postać pojedynczej, gładkiej sztaby, jednostronnie lub dwustronnie zaopatrzonej w asymetrycznie rozłożone ostre zadziory w kształcie półłuków, półksiężyców, trójkątnych zębów czy gałązek15; kraty osadzało się w oknach pojedynczo lub po kilka obok siebie łącząc nitami, występowały także kraty krzyżowe, gdzie sztaby były ułożone pionowo i poziomo, co chroniło lepiej przed nieproszonymi gośćmi; wąskie szparowe okienka zamykały małe kratki tzw. kotwiczki

ł) sterczyny dachowe- wycięte z blachy chorągiewki pełniące funkcję wiatrowskazu często z postaciami kurków, czyli kogutów, a także bociany, świnie, krokodyle, niedźwiedzie, sarny czy konie, rok budowy oraz monogram lub pełne imię i nazwisko właściciela domu

m) ozdobne piorunochrony

n) zaczepy na wiadra przy studni zdobione metodą stempelkową lub z wygięciami w piękne spirale

o)zagrody- jako element dekoracyjny: plecione płoty, dranki do płotów z profilowanymi główkami; bramy wjazdowe i furki dla pieszych również były estetyczne i przyozdabiane w m.in. gwiazdy, rozety, bukiety kwiatów, a także zdobione metodą wycinanek o charakterze roślinnym, zwierzęcym czy ludzkich postaciw pewnych czynnościach życiowych

p)balustrady balkonowe

r)okucia kufrów- okucia żelazne wykonywane techniką repuzowania o płasko-wypukłej powierzchni z bogata ornamentyką, zwykle okucia wzmacniają ściany kufra, a przez wieko i ścianę frontową biegnie kilka okuć pasowych, na pasie centralnym zazwyczaj jest wycięty w blasze motyw rozety cyrklowej


II. Narzędzia rzemieślnicze i gospodarskie

a)kowadła, młotki i obcęgi- zdobione były metodą stempelkową, datami, symbolami stali, oznaczeniami literowymi, motywami roślinnymi

b)siekiery, laski, ciupagi z ornamentowymi obuchami

c)pługi, motyki

d)sierpy- górna ich część dekorowana metodą stempelkową

e) babki do klepania kosy- małe kowadełko o kształcie sześcianu lub graniastosłupa o podstawie kwadratowej zakończony kolcem, którym wbija się babkę w drewnianą podstawę

f) widły do gnoju lub capina do przetaczania kloców

g)krzesiwka

h) kaganki, lichtarze i świeczniki- często w postaci żelaznej spirali osadzanej na drewnianej lub żelaznej podstawie; wewnątrz spirali była miseczka do zakładania świecy połączona z krótkim uchwytem wystającym na zewnątrz, by w miarę jak wypalała się świeca przesuwać uchwyt w górę po zwojach spirali wysuwając świecę.

i)dynarki do gotowania- nadstawki nad ogień, na których stawiało się garnki

j)tasaki, siekacze- pojawiały się kształty zwierzęce

k) żelazka- kowale wyrabiali przede wszystkim dusze do żelazek, czyli otwory z zasuwkami , do których wkładało się węgiel, wyrabiano także podstawki pod żelazko

l)wieszaki

ł) kwietniki

m)lustra oprawne- dekoracyjne ramy

n)popielniczki


III. Okucia wozów i sań

Dekorowano przede wszystkim przednią część wozu: dyszel i śnice. Na dyszlu znajduje się hak, który przybiera sylwetkę psa, węża lub abstrakcji. Dyszel osadzony jest w śnice składające się z dwóch blach bocznych, kilku pierścieni różnej szerokości i kształtu wzmacniających konstrukcję. Grzbietowa część dyszla posiada dodatkowe okucie w postaci iglicy, strzałki lub wijącego węża. Podtrzymuje ona pierwszy pierścień od zsuwania, a także ma znaczenie dekoracyjne. Częścią śnic są witki, czyli ryfki lub refki, czyli żelazne pierścienie (zwykle 3-7) wzmacniające nasadę dyszla, które również posiadają wiele elementów zdobniczych. Górną część śnic okrywają szerokie paski grubej blachy, których widoczna część zdobiona jest od góry ornamentem stempelkowym w układzie pasowym16. Wozy z wyjmowanymi dyszlami mają skromniejsze okucia. Dyszel przytrzymują spinki, czyli żabki skręcone ze sobą śrubami. Żelazne pierścienie wzmacniające koła tzw. buksy były zdobione za pomocą kresek lub kropek, a także gwiazdek i łuków. Tylna część wozu posiada mniej okuć i zdobień.


Najbardziej zdobione były wózki na wyjazd, bryki, wasągi rozpowszechnione wśród bogatych chłopów. Dekoracja skupiała się na skrzyni posiadającej drewnianą konstrukcję szkieletową i głównym jej akcentem były krzyżówki, czyli okucia wzmacniające konstrukcję ścian skrzyni. Oparcie do siedzeń również wykonywane było z giętego, grubego, żelaznego drutu. Ozdoby pojawiały się również na orczyku, czyli niezbędnym elemencie do wiązania uprzęży. Jest to około 90 cm belka o przekroju kolistym zaopatrzona w żelazne okucie do zaczepienia orczyka. Sanie nie posiadały tylu ozdób co wozy. Jedynie te, które silnie nawiązywały budową do wozów wiejskich posiadały różne kompozycje dekoracyjne.


IV. Przedmioty związane z kultem

Z kultem wiązały się przede wszystkim krzyże umieszczane na szczytach przydrożnych kapliczek i drewnianych krzyży. O dużej precyzji świadczyła dekoracja w postaci plecionki z rozciętego zakończenia ramienia, zgiętego w dwie krzyżujące się ósemki. Niekiedy ramiona krzyża są całe profilowane. Skrzyżowanie ramion podkreślano kółkiem wyciętym z grubej blachy. Na ziemiach wschodnich można było spotkać u podstawy wycięty z blachy półksiężyc, lub koguta na szczycie, który przypomina występek Piotra apostoła. Na terenach ludności prawosławnej można spotkać krzyż z dodatkowym ramieniem usytuowanym ukośnie. Krzyże nagrobkowe różnią się od kapliczkowych większymi rozmiarami, są bardziej masywne i staranniej wykonane, posiadają niekiedy bardzo ciekawe zdobienia jak np. na skrzyżowaniu ramion kapliczkę z ukrzyżowanym Jezusem a poniżej dwie doniczki z kwiatami i świece. Żelazne krzyże przydrożne dochodzą do wysokości 5 m, dekoracja bywa podobna jak przy krzyżach nagrobnych. Czasem umieszczano atrybuty męki oraz wyciętą z blachy sylwetkę koguta lub kolista tarczę z wyciętym ażurem IHS. Do przedmiotów związanych z kultem poza krzyżami można zaliczyć żelazne formy do wypieku ozdobnych opłatków spotykane na plebaniach.


5. Formy zbytu

W średniowieczu kowale wychodzili ze swoimi wyrobami na rynek miejski. Na targach i jarmarkach sprzedawali swoje wyroby w wieku XIX dość powszechnie, szczególnie wiosna i jesienią, co stało się w pewnym rodzaju tradycją, która trwała do I wojny światowej, niekiedy dłużej. Kowale swoimi rozjazdami obejmowali spory obszar. Wozili swoje wyroby do miast i osad oraz na inne targi, co wymagało połączenia kilku wozów ze sobą i pary mocnych koni. Nigdy nie wystawiano na targu wszystkich swoich wozów, tylko jeden, będący najlepszym i ostatnim, a po jego sprzedaży wytaczano dopiero kolejny z ukrycia. Gdy targi w okolicznych miastach trwały trzy tygodnie, niektórzy kowale przez dwa tygodnie robili towar, a na trzeci ładowali do worków i szli z nim kolejno na targi. Przypominało to handel domokrążny, z którego rozwinął się handel wędrowny. Do II wojny światowej towar dostarczano często do sklepów w mieście. W ośrodkach skupiających większą ilość rzemieślników jak np. w Sułkowicach tworzyły się grupy zawodowych pośredników- kupców, którzy najpierw za odpowiednie wynagrodzenie brali towar do dalszej sprzedaży, a później kupowali po najmniejszych cenach wyroby kowalskie by je sprzedać z zyskiem. Kupcy także sprowadzali surowiec dla rzemieślników, co doprowadziło do powstania chałupnictwa. Kowale sułkowiccy otrzymywali odważony surowiec, który zabierali do swych pracowni, a następnie odwozili nakładcy zamówione towary, a 12% wagi surowca odliczane było na straty materiału. I tak np. z dostarczanego 100 kila żelaza kowale oddawali 95 kg wyrobów. System ten obniżał dochody kowali, którzy popadali w zależność od kupców. Mimo późniejszych przemian kowal nie został całkowicie wyrugowany jako sprzedawca swych wyrobów17.


6. Pozycja kowala w społeczeństwie.

Kowal cieszył się ogromnym szacunkiem we wsi i zajmował bardzo wysoką pozycję społeczną, która wiązała się z kilkoma aspektami. Jednym z nich była uniwersalność rzemieślnicza, czyli kowal był jeszcze w XIX wieku uważany dentystą, weterynarzem, ślusarzem, mechanikiem oraz człowiekiem światowym, ze względu na fakt wędrowania oraz miejsce pracy. Kuźnia była punktem, do którego zawsze dochodziły informacje ze świata. Ponadto kowal posiadał duża wiedzę, potrafił czytać i pisać, był więc światłym członkiem społeczeństwa. Posiadali kwalifikacje zawodowe i prowadzili szeroki zakres usług i prac. Z punktu widzenia magicznego praca kowala wiązała się z ogniem, co odgrywa dużą rolę w wierzeniach ludzkich. Zdobione wyroby kowalskie znalazły zasto­sowanie zarówno w kulturze materialnej - budownictwo, sprzęty domowe, narzędzia pracy; jak i duchowej - żelazne krzyże.


Zakończenie.

Wytwory sztuki kowalskiej mimo wysokiego poziomu artystycznego często są niezauważane, a w niektórych środowiskach nawet nie uznawane za dzieła sztuki. Dziś obserwujemy wzrost zainteresowania kowali kowalstwem artystycznym. Ponieważ wykonywanie prac kowalskich jest kosztowne, prace te są drogie i niewielki procent społeczeństwa może pozwolić sobie na zamówienie np. balustrady kutej metodami tradycyjnymi, zwłaszcza, że pojawiły się na rynku znacznie tańsze wyroby wykonywane za pomocą pras, matryc i odlewów.
Kowal prowadzący własny warsztat ciągle musi się rozwijać. Pojawiają się nowe wzory i coraz bardziej wymagający klienci, których zamówieniom należy sprostać. Ponadto duże opłaty - podatki, ubezpieczenie, niejednokrotnie czynsz za wynajmowany lokal, pensja pomocnika, potrzeba zakupu maszyn i narzędzi powodują, że kuźnia musi przynosić duże dochody, aby można było te należności uiścić. Brak fachowej literatury oraz mistrzów - nauczycieli, u których można zdobyć umiejętności w zakresie tej dziedziny rzemiosła powoduje, że w niektórych regionach Polski, kowali już nie ma.


Przypisy


  1. Z dziejów kowalstwa na Dolnym Śląsku, [w:] Kultura ludowa sercem Śląska, red. B.Bazielich, Wrocław 1988, s. 439

  2. Op.cit., s.447

  3. Op.cit., s.449

  4. R.Rainfuss, Ludowe kowalstwo artystyczne, Wrocław 1983

  5. Op.cit.

  6. H.E.Loś, Studia nad kowalstwem wiejskim w regionie częstochowskim, Częstochowa 1974, s.39

  7. Rzemiosło, [w:]Stare i Nowe Siołkowice cz.I, red. Irena Nizińska, Anna Zambrzycka-Kunachowicz, Wrocław-Warszawa-Kraków 1963

  8. R.Rainfuss, op.cit.

  9. Rzemiosło...

  10. Op.cit.

  11. R.Rainfuss, op.cit.

  12. Op.cit.

  13. Op.cit.

  14. Z dziejów kowalstwa..., s. 471

  15. Op.cit.

  16. R.Rainfuss, op.cit.

  17. Op.cit.



Bibliografia:


1) R.Rainfuss, Ludowe kowalstwo artystyczne, Wrocław 1983

2) Rzemiosło, [w:]Stare i Nowe Siołkowice cz.I, red. Irena Nizińska, Anna Zambrzycka-Kunachowicz, Wrocław-Warszawa-Kraków 1963

3) Z dziejów kowalstwa na Dolnym Śląsku, [w:] Kultura ludowa sercem Śląska, red. B.Bazielich, Wrocław 1988

4) H.E.Loś, Studia nad kowalstwem wiejskim w regionie częstochowskim, Częstochowa 1974

5) Dziedzictwo kulturowe Lubelszczyzny - Kultura Ludowa, red. Alfred Gauda, Lublin 2001

6) Danuta Powiłańska-Mazur, Kowalstwo, [w:] Ginące zawody między Wisłą i Bugiem, Lublin 1995
1   2

Powiązany:

1. Historia rzemiosła oraz rozmieszczenie terytorialne iconFlisactwo Historia I rozmieszczenie terytorialne kiedyś I dziś: Flisactwo

1. Historia rzemiosła oraz rozmieszczenie terytorialne iconRegion na tle PolskiHistoria polityczna, zmiany terytorialne, władcy I wojny 1Historia polityczna, zmiany terytorialne, władcy I wojny 2Osadnictwo – wsie I miastaStruktury społecznePodziały administracyjne, urzędy świeckiePodziały kościelne – struktury, godności I urzędyKultura duchowa I materialna

1. Historia rzemiosła oraz rozmieszczenie terytorialne iconNauka o występowaniu I rozmieszczeniu chorób, inwalidztwa I zgonów w populacjach ludzkich oraz o czynnikach wpływających na ich rozmieszczenie lub warunkujących

1. Historia rzemiosła oraz rozmieszczenie terytorialne iconNauka o występowaniu I rozmieszczeniu chorób, inwalidztwa I zgonów w populacjach ludzkich oraz o czynnikach wpływających na ich rozmieszczenie lub warunkujących

1. Historia rzemiosła oraz rozmieszczenie terytorialne iconM niniejszej pracy jest analiza narzędzi oraz instrumentów komunikacji rynkowej stosowanych do promocji rękodzieła artystycznego na polskim rynku. Zastały one dogłębnie przedstawione na przykładzie jednej z dziedzin rzemiosła artystycznego. A mianowicie wikliniarstwa na terenie najsłynniejszego w kr

1. Historia rzemiosła oraz rozmieszczenie terytorialne iconRzemiosło w Bieczu stanowiło obok handlu podstawę bytu ekonomicznego miasta od najdawniejszych czasów. Rozwój rzemiosła był uwarunkowany możliwościami surowcowymi okolicy miasta, potrzebami ludności miejskiej I okolicznej oraz ze strony organizacyjno prawnej – ustrojem cechowym

1. Historia rzemiosła oraz rozmieszczenie terytorialne iconWiek Zmiany terytorialne Panowanie

1. Historia rzemiosła oraz rozmieszczenie terytorialne icon1. Spojrzenie terytorialne na spójność gospodarczą I społeczną

1. Historia rzemiosła oraz rozmieszczenie terytorialne iconZmiany terytorialne w Europie po I wojnie światowej

1. Historia rzemiosła oraz rozmieszczenie terytorialne iconĆwiczenie 1 Rozmieszczenie organizmów w przestrzeni

Umieść przycisk na swojej stronie:
Rozprawki


Baza danych jest chroniona prawami autorskimi ©pldocs.org 2014
stosuje się do zarządzania
Rozprawki
Dom