W edukacji wczesnoszkolnej




Pobierz 37.74 Kb.
NazwaW edukacji wczesnoszkolnej
Data konwersji01.12.2012
Rozmiar37.74 Kb.
TypDokumentacja



Wybrane sposoby rozwijania myślenia twórczego


w edukacji wczesnoszkolnej


Kształtowanie myślenia i mowy należy do podstawowych zadań pracy wychowawczo-zawodowej z dziećmi siedmioletnimi. Dziecko uczy się myśleć i poprawnie wypowiadać treść własnych myśli pod wpływem ciekawej i różnorodnej działalności, w toku kontaktów z rówieśnikami, otoczeniem społecznym, przyrodą i techniką oraz dzięki świadomej i celowej pracy wychowawczej, która powinna być tak zorganizowana, by każdemu dziecku przyniosła możliwie największe korzyści.

Na temat twórczości zgromadzono już bogatą i bardzo różnorodną literaturę. Uważa się, że wszystkie dzieci posiadają twórcze podejście do życia, a zadaniem dorosłego jest tworzyć takie warunki, które umożliwiłyby rozwój potencjalności dziecka. Pomagając dziecku w rozwoju, należy zwrócić szczególną uwagę na takie jego właściwości jak:

-zdolność obserwacji,

-pamięć,

-koncentrację uwagi,

-zainteresowanie wyjaśnieniem zjawisk,

-twórcza postawa wobec świata,

-przeżywanie radości z rozwiązania problemu,

-indywidualny styl myślenia i działania.

Jedną z najciekawszych form pracy w rozwijaniu twórczego myślenia są zadania umysłowe typu: zagadki, rebusy, gry dydaktyczne, drama.

Zagadkowe sytuacje potrafią zaciekawić, wprowadzić w stan skupienia i oczekiwania nawet ludzi dorosłych. Ich rozwiązywanie stwarza, bowiem wiele sytuacji wymagających samodzielnego myślenia, zmuszając do poważnego wysiłku intelektualnego, na jaki prawdopodobnie nie zdobywa się dziecko w toku zwykłej, codziennej lekcji. Dzięki zadaniom umysłowym łatwiej skupiamy dość chwiejną w wieku siedmiu lat uwagę uczniów, ćwiczyć ich pamięć i logiczne myślenie, spostrzegawczość, pomysłowość i bystrość, doskonalimy umiejętność cichego czytania ze zrozumieniem, bogacimy zasób wiadomości i słownictwa. Zauważyć można ponadto, iż w rozwiązywaniu rozrywek umysłowych tworzą swoistą atmosferę intelektualnego podniecenia, która gwarantuje aktywność, udział w pracy każdego ucznia, pełniejsze intelektualne i emocjonalne zaangażowanie się jednostki w procesie nauczania i uczenia się. Należy tak pokierować organizacją lekcji, aby każdy uczeń nie tylko chciał, ale również mógł, a nawet musiał brać czynny udział w rozwiązywaniu problemu lub zadania, jakie przed klasą stawia nauczyciel, ale nie tylko-jak się to dzieje dotychczas- ograniczał się do przysłuchiwania się lekcji lub dodawanie fragmentarycznych odpowiedzi. „Najważniejszą rzeczą jest to, aby nauka była dla dziecka radością, wyzwoleniem własnej twórczości”(R. Glaton i C. Clero, W-wa 1985, WSiP).

W zakresie pojęcia twórczości zawiera się pojęcia myślenia twórczego. Może ono być, podobnie jak twórczość, rozumiane w sposób dwojaki:

  • W szerokim rozumieniu oznacza myślenie samodzielne, polegające na rozwiązywaniu problemów i przeciwstawiane bywa myślenie odtwórczemu (reproduktywnemu) lub skojarzeniowemu. Tak rozumiane –jest zbieżne z ogólną definicją myślenia, zgodnie, z którą „myślenie to zinternalizowana (uwewnętrzniona) czynność wytwarzania i wyboru informacji, zachodząca w zasadzie w sytuacjach problemowych” (J.Kozielski, 1968, str. 17).

Z definicji tej wynika, że myślenie jako czynność psychiczna jest procesem twórczym, bowiem zarówno tworzenie nowych informacji, jak i krytyczny osąd. Natomiast S.L. Rubinsztejn twierdzi, że: „myślenie należy traktować przede wszystkim jako proces twórczy”. ( L.S. Rubinsztejn, 1962, str. 73 ). E.R. Hilgard i D. Berlyne określają ten całościowy proces myślenia „myśleniem ukierunkowanym”, zachodzącym „przy rozmyślaniu pod jakimś problemem”, który prowadzi do odkrywania nowych zależności, wynajdowania nowych rozwiązań, do wytwarzania nowej wiedzy, nowych metod i przedmiotów ( E.R.Hilgard, 1972, str. 493-494).

Oczywiście nie każde myślenie zasługuje na miano twórczego. Bywa, że myśl biegnie w sposób nieukierunkowany i przypomina tzw. „strumień myśli” złożony z następujących po sobie przypadkowych skojarzeń.

  • W szerszym zakresie myślenie twórcze opisuje J.Kozielski przedstawiając schemat czynności rozwiązywania problemów. Wyodrębnia w nim dwa procesy. Pierwszy z nich to „generator pomysłów”, który autor nazywa także „procesem twórczym”, polega na „wytwarzaniu czegoś nowego, dotychczas podmiotowi nie znanego (...). Może to być hipoteza o zależnościach istniejących w rzeczywistości, pomysł skutecznej metody rozwiązywania”(J.Kozielski, 1971, str. 383-384).

Drugi proces to „ewaluator pomysłów” – ocenia (akceptuje lub odrzuca) wyprodukowane w generatorze pomysły rozwiązań.

Proces twórczy, czyli generator pomysłów, będąc jednym z dwóch podstawowych elementów w procesie rozwiązywania problemów, jest „fundamentalnym procesem w strukturze myślenia” (J.Kozielski, 1971). Mamy tu do czynienia z wyraźnym wyodrębnieniem z całościowego procesu myślenia twórczego jego najbardziej twórczego elementu.


Badania amerykańskie psychologa J.P.Guilforda odegrały ważną rolę w badaniach nad myśleniem twórczym i pośrednio nad możliwościami jego pobudzania. Teoria Guilforda powinna zainteresować nauczycieli ze względu na jej bezpośrednią przydatność w pracy z uczniem i to zarówno w sytuacjach, gdy nawiązuje on problemy poznawcze, jak i wtedy, gdy konstytuuje własne projekty lub interpretacje, np. plastyczne, muzyczne.

Właśnie, dlatego chcę szerzej omówić tzw. operacje myślenia twórczego.

J.P.Guilford uważa, że „myślenie charakteryzuje się poszukiwaniem różnorodnych rozwiązań tego samego problemu, rozwiązań niekonwencjonalnych, zarówno z punktu widzenia logiki samego problemu, jak i obowiązujących norm społecznych. Myślenie twórcze jest, więc (...) przede wszystkim myśleniem rozbieżnym”, czyli w terminologii Guilforda myśleniem dywergencyjnym (Guilford, 1950).

A oto pięć klas operacji myślowych w „modelu intelektu” Guilforda:

-operacje poznawcze,

-operacje pamięciowe,

-operacje myślenia konwergencyjnego (zbieżnego),

-operacje myślenia dywergencyjnego (rozbieżnego),

-operacje oceny.

Na kolejne klasy operacji składają się różnorodne, szczegółowe zdolności myślenia. I tak pierwszą klasę operacji poznawczych charakteryzują takie zdolności, które warunkują odbiór informacji. Umożliwiają one poznanie poprzez spostrzeganie rzeczywistości, rozumienie słów, klasyfikację, dostrzeganie stosunków między rzeczami lub słowami, rozumowanie ogólne. Są to jakby pierwsze, najbardziej elementarne zdolności myślenia.

Następnie dwie klasy operacji, w odróżnieniu od poprzednich, wymagają zdolności myślenia produktywnego, wytwórczego. Wytwarzanie nowych informacji (treści, pomysłów) jest ich cechą konstytutywną.


Operacje myślenia konwergencyjnego (zbieżnego) funkcjonuje podczas rozwiązywania problemów, które wynikają ze ściśle określonych warunków zadania (reguł, zasad, praw) i mają tylko jedno rozwiązanie.

Typowymi zdolnościami myślenia konwergencyjnego są: zdolność znajdowania właściwej, jedynej nazwy dla grupy pojęć, umiejętności tworzenia klas z podanych pojęć, nazw lub rzeczy w sytuacjach, gdy tylko jedno przyporządkowanie jest poprawne, tworzenie korelacji semantycznych, tj. np. wyszukiwanie wyrazów określonych ścisłymi wymogami zadania oraz dedukowania.

Operacje myślenia dywergencyjnego (rozbieżnego) cechuje wysoka sprawność zdolności produktywnych. W myśleniu konwergencyjnym chodzi o wytwarzanie jednego poprawnego rozwiązywania. To operacje myślenia dywergencyjnego decydują o uzyskaniu jak największej liczby pomysłów.

Do najważniejszych zdolności myślenia dywergencyjnego należą:

-płynność

-giętkość,

-oryginalność.




Płynność myślenia polega na zdolności do szybkiego i swobodnego posługiwania się słowami, obrazami, wyobrażeniami dźwiękowymi, w zależności od problemu. Zdolność nazywana płynnością skojarzeniową ułatwia wytwarzanie skojarzeń obrazowych, ruchowych, dźwiękowych, słownych. Skojarzeniami słowami mogą być związki frazeologiczne, wyrazy bliskoznaczne lub przeciwstawne. Zdolność ta decyduje o liczbie wysuwanych pomysłów rozwiązania.

Giętkość myślenia natomiast umożliwia wytwarzanie jakościowe różnych rozwiązań, ułatwia zejście z błędnej drogi poszukiwania.

Oryginalność ułatwia wytwarzanie nieprzeciętnych pomysłów rozwiązania. Zdolności myślenia dywergencyjnego decydują w dużym stopniu o twórczym charakterze intelektu człowieka, stanowią podstawę myślenia twórczego.

Piątą z kolei klasą są operacje oceny. Ocenianie polega na umiejętności wydawania sądów wartościujących dotyczących np. poprawności, przydatności, oryginalności odczuwania wartości. Umiejętność orzekania o poprawności, użyteczności lub odpowiedzialności, np. według kryteriów estetycznych czy artystycznych, wymaga wielu elementarnych zdolności. Guilford nazywa je łącznie „wrażliwością na problemy” (np. światło, barwa, forma-w plastyce).

Należy podkreślić, że Guilford rozpatruje myślenie twórcze jako proces rozwiązywania problemów. Twierdzi wręcz, że rozwiązywanie problemów i myślenie twórcze „mają ze sobą tak wiele wspólnego, że można je traktować jako to samo zjawisko” (Guilford, 1978, str. 593).

Myślenie twórcze zazwyczaj przynosi w efekcie coś wartościowego, ładnego, mądrego lub słusznego. Dziecku, któremu udało się wymyślić coś twórczego, czuje się lepszy, mądrzejszy, co samo w sobie jest wartością.

„Myślenie czasem wymaga planowego wysiłku” (de Bono 1995, str.65). Nie wystarczy być człowiekiem rozumnym, żeby zawsze myśleć bez wysiłku. Często myślenie wymaga wysiłku planowego np. zastosowania jakiegoś narzędzia czy konstrukcji. Nie zawsze można polegać na myśleniu spontanicznym, odruchowym. Często popełniamy błędy przy rozwijaniu zdolności myślenia. Dajemy dzieciom zadanie zbyt trudne do rozwiązania. Zadania zbyt trudne niszczą zaufanie do samego siebie. Dziecko zniechęca się do myślenia. Kluczową rolę w myśleniu mogą odgrywać uczucia i nastawienie emocjonalne. Nie należy ich eliminować, lecz we właściwym momencie włączać w proces rozwiązywania problemów.

Tak dużą rolę odgrywa motywacja. Myślenie musi być przyjemne, urozmaicone, być niemal zabawą. Dzieci uwielbiają myśleć, korzystać z własnych rozumów i mieć pomysły. Musimy dać im szansę osiągania sukcesów. Dając im do rozwiązywania zbyt trudne problemy, zabijamy w nich motywację. Jeżeli zadanie lub ćwiczenie wydaje się za trudne, należy je opuścić i przejść do kolejnego. Ważny jest w tym momencie proces myślenia, a nie poszczególne zadania. Wysoką motywację ma zapewnić dobór zadań i ćwiczeń. Powinny być zabawne i dostarczyć rozrywki. To właśnie rozwiązywanie zagadek, łamigłówek kształtuje sferę motywacyjną i emocjonalną dziecka. Poprawnie rozwiązywane zadanie daje radość, poczucie własnej wartości, motywuje do dalszych wysiłków umysłowych, eliminuje nudę, rozwija wytrwałość, siłę woli, chęć pokonywania trudności. Sukcesy w prawidłowym odgadywaniu budzą optymizm, wiarę we własne siły, co ma duże znaczenie w przygotowaniu siedmiolatka do sprostowania obowiązkom szkolnym.

Zadania umysłowe bawią dziecko zaskoczeniem, śmiesznymi kombinacjami, twierdzeniami nieoczekiwanie w nich występującymi. To czyni z nich pożyteczne ćwiczenia umysłowe, równocześnie wesołe i zajmujące. Dzieci bardzo lubią rozwiązywać zadania umysłowe, gdyż jest dla nich zabawą, którą silnie przeżywają i która sprawia im przyjemność.

Rozwój dyspozycji i nastawień twórczych u dzieci i młodzieży zależy nie tylko od wprowadzenia nowych treści i rodzajów ćwiczeń, lecz także od wytwarzania w toku kształcenia specyficznej atmosfery. Jej twórcą jest w pierwszej kolejności nauczyciel, który sam powinien odznaczać się silną motywacją twórczą, „jeżeli nauczyciel potrafi razem z uczniami szukać różnych rozwiązań tego samego problemu, wówczas wspólnie z nimi przeżywa radość twórczego poszukiwania i nie tylko aktywizuje ich intelektualnie, lecz kształci twórczy stosunek do życia.

Twórcze nastawienie prawidłowo przygotowuje uczniów do życia w szybko zmieniającym się świecie” (I.Jundziłł, 1978 nr 2).

Można pobudzić myślenia twórcze u uczniów poprzez stosowanie różnorodnych metod i technik stymulacji twórczości. Do nich można zaliczyć:

  1. Technika wskazówek słownych „polega na kierowaniu procesem rozwiązywania problemów za pomocą różnorodnych wskazówek (pytań, poleceń podpowiedzi itp.), które mają charakter heurystyczny”(Kozielski, 1969).


Polecenia mogą mieć charakter ogólny.: „zbadaj raz jeszcze wszystko”, lub szczegółowy np.: „porównaj te dwa elementy i określ związek między nimi”.

  1. Technika stymulacji pytań ucznia polega na pobudzaniu ucznia do zadawania pytań w sytuacjach braku wiadomości.

Posiadanie umiejętności zadawania pytań ułatwia rozumienie sytuacji problemowej i analizę problemu.

  1. Technika zadania pomocniczego sprowadza się do rozwiązywania zadania prostszego, w przypadku, gdy uczeń nie potrafi rozwiązań zadania właściwego i dużym stopniu trudności. Technika ta uczy przenoszenia na nowe sytuacje zdobytej umiejętności. Ułatwia, więc uogólnienie znanej metody rozwiązań. Ma, zatem zastosowanie głównie w czasie wytwarzania pomysłów rozwiązania.

  2. Technika odroczonego wartościowania zakłada rozdzielenie procesu wytwarzania pomysłu od ich oceny. Powoduje to wzrost liczby (płynność) i jakości (giętkości) pomysłów rozwiązań. Wzrasta dzięki temu również oryginalność wytwarzanych pomysłów. Technika ta została wykorzystana w metodzie „burza mózgów”.

  3. Technika łączenia odległych elementów polega na myślowym łączeniu ze sobą elementów, które pozornie nie mają nic wspólnego. Warunkiem uzyskania nowej całości jest pełne stworzenie fascynacji i zabawy. Umożliwia gry skojarzeń w czasie poszukiwania rozwiązań.

Innym rodzajem szczegółowych metod pobudzania twórczego myślenia dzieci są ćwiczenia wzorowane na tekstach twórczości, np. Guilforda czy Forrance’a. Oddziałują one, podobnie jak omówione wyżej techniki, na poszczególne zdolności twórcze, główne na oryginalność, płynność i giętkość myślenia.

Interesującą próbę, polegającą na połączeniu nauczania problemowego z technikami stymulacji twórczego myślenia przedstawił J.Kozielski. Dokonał on włączenia pojedynczych technik stymulacji w proces rozwiązania problemów, tworząc w ten sposób bardziej całościową metodę kształcenia do twórczości.

Wielu autorów zgodnie twierdzi, że dzieci posiadają ogromny potencjał twórczy, który w miarę rozwoju i wzrastania poddawany tradycyjnemu wychowaniu, polegającemu na przekazywaniu uporządkowanej poklasyfikowanej wiedzy ten potencjał twórczy tłumi.

Organizując twórcze zajęcia pamiętać należy o dwóch podstawowych wskazaniach metodycznych:

  1. Nauczyciel proponuje dzieciom ćwiczenia (zadania), ale nie udziela wskazówek jak je mają wykonać-miarą twórczości postaw dzieci jest właśnie bogactwo i różnorodność pomysłów i form wyrazu,

  2. Każdy pomysł i forma ekspresji dziecka jest dobra.

Zdobywanie przez dzieci wiadomości drodze rozwiązywania problemów wymaga organizowania sytuacji, w których dzieci same odczuwają braki w wiadomościach i wykazują gotowość dociekania, szukania odpowiedzi na pojawiające się pytania i wątpliwości. Rozwiązywanie i układanie różnych zadań umysłowych nie powinno stanowić celu samego w sobie, lecz należy wykorzystać je jako integralną część zajęcia i umiejscowić je w takim ogniwie, by rezultaty tej pracy mogły być należycie wykorzystane, np. jako nawiązanie do tematu lekcji, w celu utrwalenia materiału, wykorzystania pomysłowości ucznia, na lekcji plastyki, techniki, języka polskiego czy matematyki.


Wykorzystanie zadań umysłowych w procesie nauki

czytania, pisania i liczenia


Rozwiązanie zadań umysłowych, odpowiednio wplecione w tok początkowej nauki czytania, pomaga w realizacji wielu celów kształcących i wychowawczych. Atrakcyjność formy i treści rozrywek umysłowych powoduje, że praca z nimi przekształca się w przyjemne, lubiane przez dzieci ćwiczenia, pobudzające je do częstego, systematycznego powtarzania czynności niezbędnych do wyrobienia umiejętności czytania.

„Czytanie u dziecka powinno od początku mieć charakter świadomy. Już od pierwszych lekcji nauki czytania, od wprowadzenia pierwszego wyrazu, należy włączyć do czynnego udziału myśl dziecka, jego uczucie i wyobraźnię, wywoływać zainteresowanie i tak wyzyskać każdą lekcję, aby stała się dla niego trwały nabytkiem umysłowym i duchowym” (J.Zborowski, W-wa 1959, str. 163).

Wdrażanie uczniów do czytania ze zrozumieniem powinno rozpoczynać się od łatwych ćwiczeń, opartych na prostych i krótkich tekstach zawierających niewielką ilość informacji. Ze względu na właściwości psychiki dzieci w młodszym wieku szkolnym wskazane byłoby, aby ćwiczenia te przybierały postać różnorodnych zabaw i gier dydaktycznych, łamigłówek i szarad, rozwiązywanie i układanie krzyżówek i rebusów.

Na dużą swobodę w wytwarzaniu pomysłów pozwalają takie zadania jak:

-czytanie z podziałem na role i inscenizacja tekstów,

-wymyślanie tytułów do obrazków i tekstów,

-zabawy w zgadywanie: rozwiązywanie zagadek i rebusów, wymyślanie zagadek i rebusów, zafascynowanie w logogryfy wyrazów z podaną trudnością, rozwiązywanie wybieranek tekstowych, uzupełnianek, rozwiązywanie i układanie krzyżówek,

-gry mimiczne (przedstawianie gestami tekstu ich odczytywanie),

-gry dramatyczne,

-projektowanie gazetek klasowych i redagowanie tekstów,

-pisanie swobodnych tekstów na podany temat,

-analiza utworów literackich i prozy: wyrażanie ich poprzez różne formy ekspresji, szczególnie plastycznej.

Rozwiązywanie i układanie zadań umysłowych jest jedną z najatrakcyjniejszych form pracy z dziećmi w tym wieku, ponieważ:

-zadania umysłowe uatrakcyjniają lekcje każdego przedmiotu, wnoszą ożywienie, odprężenie, wzbudzają zaciekawienie i zainteresowanie uczniów materiałem w nich zawartym,

-czynności rozwiązywania i układania zadań umysłowych przyczyniają się do utrwalania wiedzy, do posługiwania się nią w coraz to innych sytuacjach oraz do wiązania wiadomości nowych z przyswojonymi wcześniej,

-proces samodzielnego wytwarzania pomysłu zadań umysłowych posiada nowsze cechy pracy twórczej i umożliwia kształtowanie u uczniów myślenia dywergencyjnego.

Czynności temu towarzyszące przezwyciężają u dzieci szablonowość i sztywność myślenia, rozwijają jego płynność i giętkość, umożliwiają wykorzystanie wiadomości i doświadczeń wciąż w nowych i niepowtarzalnych sytuacjach. Konieczność skonsultowania różnych zadań umysłowych skłania i pobudza dzieci do intensywnego myślenia, do ciągłej modyfikacji pomysłów, wypróbowania różnorakich sposobów działania, które umożliwiają osiągnięcie celu końcowego.

Dobry nauczyciel stwarza pobudzającą atmosferę w klasie, pobudza twórcze myślenie poprzez żądanie nowych skojarzeń, poprzez stosowanie wiedzy w nowych sytuacjach, przez nauczanie problemowe. Nie gorszy się błędami uczniów, bo wie, że każdy poszukujący błądzi, naprowadza ich jednak na poznanie i korektę własnych błędów i ośmiela ich do oceny własnych postępów. Kierując ich pracą a pomocą pytań, które wymagają interpretacji, uzasadnienia, zastosowania, analizy, syntezy lub oceny wiadomości i własnego postępowania.

A oto kilka rad dla nauczyciela jak prowadzić zajęcia w rozwijaniu myślenia twórczego:

  1. Nie stawiać przed dziećmi trudnych i wygórowanych wymagań.

  2. Często chwalić je za wysiłek i cieszyć się z najmniejszego osiągnięcia, postępu.

  3. Nie dawać gotowych wzorów do naśladowania.

  4. Tworzyć motywację do działania przedstawiając jego sens, użyteczność. Dzieci widząc cel swojej pracy nie żałują wysiłku.

  5. Często pozwalać na dokonanie wyboru tematu i sposobu wykonania zadania przedstawionego przez nauczyciela.

  6. Prowadzić lekcję różnymi metodami.

  7. Wprowadzić rozmaite techniki, które zawsze są miłą niespodziankę dla dzieci.

  8. Szanować pracę dziecka.

  9. Stosować w pracy z dziećmi zadania dywergencyjne, czyli otwarte typu : „skonstruować.

  10. Stwarzać sytuację, w której uczenie się jest naturalną potrzebą, a nie czymś, co potrzeba czynić z przymusu.

Dodaj dokument na swoim blogu lub stronie

Powiązany:

W edukacji wczesnoszkolnej iconIntegracja w edukacji wczesnoszkolnej

W edukacji wczesnoszkolnej iconOpinia nt. Programu nauczania edukacji wczesnoszkolnej

W edukacji wczesnoszkolnej iconPrzedmiotowy system oceniania edukacji wczesnoszkolnej

W edukacji wczesnoszkolnej iconKryteria oceny opisowej w edukacji wczesnoszkolnej

W edukacji wczesnoszkolnej iconAktywizujące metody I techniki w edukacji wczesnoszkolnej

W edukacji wczesnoszkolnej iconOpowiadanie jako forma wypowiedzi w edukacji wczesnoszkolnej

W edukacji wczesnoszkolnej iconWykorzystanie komputera w różnych dziedzinach edukacji wczesnoszkolnej

W edukacji wczesnoszkolnej iconProgram nauczania dla I etapu edukacji wczesnoszkolnej

W edukacji wczesnoszkolnej iconJąkania dla nauczycieli w edukacji przedszkolnej I wczesnoszkolnej”

W edukacji wczesnoszkolnej iconEdukacji wczesnoszkolnej z rodzicami w Szkole Podstawowej nr 4 w Koninie

Umieść przycisk na swojej stronie:
Rozprawki


Baza danych jest chroniona prawami autorskimi ©pldocs.org 2014
stosuje się do zarządzania
Rozprawki
Dom