Nowy świat” pozytywistów




Pobierz 123.9 Kb.
NazwaNowy świat” pozytywistów
strona1/3
Data konwersji03.09.2012
Rozmiar123.9 Kb.
TypDokumentacja
  1   2   3
Nowy świat” pozytywistów


Granice epoki


Kolejną - po romantyzmie — epokę w polskiej literaturze, zwaną pozytywizmem, ogranicza się zazwyczaj datami o różnym ciężarze gatunkowym

Wyraziście rysuje się data początkowa — rok 1863. Mimo istnienia zjawisk prepozytywistycznych przed tą datą, przebieg i klęska powstania styczniowego spowodowały nie tylko zmiany w świadomości społecznej, ale także przyspieszyły wcześniejsze procesy w sztuce i literaturze. Trudniej natomiast wyznaczyć datę zamknięcia. Przejście do Młodej Polski było mniej gwałtowne — nie rozdzieliło obu epok żadne ważne wydarzenie historyczne, a zmiany w światopoglądzie artystycznym zachodziły stopniowo. Pierwsze poetyckie tomiki polskich modernistów pojawiły się w latach dziewięćdziesiątych (Kazimierz Przerwa-Tetmajer 1891, i Kasprowicz 1894); w tym samym czasie miały miejsce ważne wystąpienia programowe Miriama (Zenona Przesmyckiego) i Stanisława Przybyszewskiego,

natomiast pierwsze znaczące utwory dramatyczne i prozatorskie Stanisława Wyspiańskiego, Stefana Żeromskiego, Władysława Reymonta i Wacława Berenta powstały na przełomie XIX i XX w. Równocześnie nadal tworzyli najwybitniejsi polscy pisarze pozytywistyczni: Bolesław Prus (Emancypantki 1893 i Faraon 1896), Henryk Sienkiewicz (Bez dogmatu 1891 i Quo vadis 1896), Eliza Orzeszkowa (Dwa bieguny 1893 i wiele innych powieści). Tak więc za koniec pozytywizmu można uznać — ale tylko w pewnym przybliżeniu — ostatnie lata XIX w.


Termin „pozytywizm”


Nazwanie epoki literackiej „pozytywizmem” wiąże się ze stosowanym przez zachodnioeuropejski nurt światopoglądowo-filozoficzny terminem, skonkretyzowanym najpełniej przez francuskiego filozofa Augusta Comte'a (czyt. komta, 1798 -1857) w jego sześciotomowym dziele Kurs filozofii pozytywnej (1830 -1842). „Pozytywny” to — zdaniem Comte'a -- realny, zaprzeczający wszystkiemu co cudowne; użyteczny, służący konkretnym działaniom; pewny i ścisły; wreszcie względny (relatywny), co oznacza przeciwstawienie się wszystkiemu co absolutne. Pozytywizm cechuje przy tym nastawienie socjologiczne skupiające uwagę badacza i filozofa na jednostce jako cząstce społeczeństwa i ludzkości. Tak pojmowany pozytywizm rozw,inął się przede wszystkim w Anglii, gdzie głównymi jego przedstawicielami byli: John Stuart Mill, Herbert Spencer (czyt. spenser, , Henry Thomas Bukle (czyt. bakl,. Założenia nurtu opierały się na zaufaniu do nauki, na metodzie empirycznej i całej ówczesnej wiedzy przyrodniczej. Pozytywistów łączyła niechęć do metafizyki oraz przekonanie, iż rozwój społeczeństw jest zdeterminowany przez prawa ewolucji i postępu. Zasady te wiązały się ściśle z postępującymi szybko zmianami cywilizacyjnymi, będącymi wynikiem rozwoju kapitalizmu europejskiego. Podstawowe założenia pozytywizmu były więc zdecydowanie antyfeudalne.

Ideologia pozytywizmu na gruncie polskim była początkowo związana z programem ekonomiczno - społecznym tzw. pracy organicznej. Kierunek ten pojawił się już w okresie międzypowstaniowym najpierw w zaborze pruskim, a później w Galicji (Lwów). Jego wzmocnienie nastąpiło po upadku powstania styczniowego. Wówczas nawiązano bezpośrednio do wymienionych wyżej francuskich i angielskich myślicieli. Od tego momentu program pozytywistyczny ogarniał coraz to nowe dziedziny, przede wszystkim zaś literaturę, zdominowaną dotąd przez twórczość romantyczną. Dla polskiego pozytywisty literatura staje się dogodnym narzędziem, służącym upowszechnianiu zadań o charakterze ogólnospołecznym, a także formą zapoznania czytelnika z kształtującą się cywilizacją i kulturą. Jest to tym skuteczniejsze, że unowocześniają się sposoby publikacji tekstów i rośnie rola prasy.

Światopogląd pozytywistyczny stworzył warunki sprzyjające rozwojowi realizmu w literaturze, a także — w początkowym okresie — jej celom dydaktycznym i założeniom tendencyjnym. Dlatego w Polsce nazwą „pozytywizm” zaczęto się posługiwać nie tylko dla określenia światopoglądu i programu społecznego, lecz również jako nazwą epoki literackiej.


Europa zachodnia w połowie wieku


Na uformowanie się polskiego pozytywizmu miały jednak wpływ nie tylko specyficzne warunki kraju pod zaborami, lecz również zachodzące w całej ówczesnej Europie procesy cywilizacyjne, obejmujące swym zasięgiem sferę ekonomiczną, stosunki społeczne, obyczajowe, politykę, kulturę i sztukę. Można więc mówić o zmianach niezwykle rozległych, wpływających na całokształt ludzkiego życia.

Początki tych zmian są znacznie wcześniejsze — niektóre z nich wystąpiły już w okresie oświecenia. Coraz widoczniej dochodził wówczas do głosu tzw. stan trzeci — mieszczaństwo (zwłaszcza w Anglii i Francji), powstawały ideologie antyfeudalne, a wraz z wynalezieniem pierwszej maszyny parowej oraz jej zastosowaniem w przemyśle i komunikacji rozpoczęła się „rewolucja przemysłowa” Na przełomie XVIII i XIX w, zmiany te ulegają gwałtownemu przyspieszeniu Wybucha Wielka Rewolucja Francuska (1789), a wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych kończy się uchwaleniem konstytucji i prezydentura, George'a Washingtona. Na początku XIX w. na kontynencie europejskim toczą się wojny napoleońskie. Próby zahamowania tych procesów przez Kongres Wiedeński i Święte Przymierze dają rezultaty jedynie na jakiś czas. W połowie Stulecia ogarnia Europę zryw, zwany Wiosną Ludów. I mimo że radykalne (często o socjalistycznym zabarwieniu) tendencje przegrywają z. siłami „starego porządku”, to jednak sprzyjają one umacnianiu się nowych form społeczno - ustrojowych. Z reguły formy te mają charakter kapitalistyczny. Najwidoczniej i najtrwalej ugruntowują się w Anglii, następnie we Francji, wreszcie - najmniej konsekwentnie w państwach niemieckich. Za oceanem wzorem nowego ustroju są rosnące w coraz większą potęgę ekonomiczną Stany Zjednoczone. Najoporniej zmiany te zachodźą w carskiej Rosji, ale i tu, wraz z rozwojem przemysłu, powoli przekształca się rzeczywistość społeczna.

W przeszłość odchodzi wielowiekowy ustrój feudalny. Odchodzi wśród konfliktów, wojen i rewolucji. Jego podstawy niszczy postęp w dziedzinie produkcji i techniki. Nowe ideologie burzą przekonanie o trwałości „starego porządku”. W połowie wieku stabilizuje się nowy układ sił społecznych, a zwycięskie na polu ekonomicznym mieszczaństwo coraz częściej sięga po władzę polityczną. Jego obyczaje, sposób myślenia, potrzeby i dążenia zaczynają odgrywać istotną rolę w ówczesnym życiu.

Procesom tym towarzyszą doniosłe zmiany cywilizacyjne. Rewolucja przemysłowa powoduje masowe migracje, powstawanie wielkich skupisk miejskich wokół fabryk, zwielokrotnienie klasy robotniczej i pojawienie się nowych zawodów (inżyniera, technika), ważnych ze względu na rozwijający się przemysł. Zmienia się również sytuacja inteligencji skupionej teraz głównie w miastach. Wynalazki i rozwijająca się technika przekształcają charakter oświaty, podporządkowując ją zasadzie użyteczności. Pisał ówczesny angielski publicysta:

„Daleko pożyteczniejsze w oczach Anglika, nad wychowanie przy stoliku szkolnym, jest wychowanie przy kantorku kupieckim i warsztacie rzemieślniczym, przy przędzalni, za pługiem, w wirze ulicznego handlu, słowem, we wszystkich zawodach, gdzie jest bezpośrednie zetknięcie się z rzeczywistym życiem”

Poglądy te nie stoją w sprzeczności z powszechnym w drugiej połowie XIX w. dążeniem do rozszerzenia oświaty na „klasy niższe”. Wymaga tego interes ekonomiczny — obsługa coraz bardziej skomplikowanych maszyn. Także zmiana trybu życia z wiejskiego na miejski tworzy nowe potrzeby kulturowe. Odmienny staje się również charakter kontaktów międzyludzkich. Ówcześni socjologowie, jak n p. Herbert Spencer, uważali, iż życie społeczne opiera się na różnych formach „współdziałalności dobrowolnej” i dąży do stałego doskonalenia organizacji przemysłowej. John Stuart Mili pisał: ,,Nic widzimy żadnej naturalnej, a dostatecznej przyczyny, stojącej na przeszkodzie temu, aby pewien utopień umysłowego rozwoju – wystarczającv dla budzenia interesu do tego wszystkiego, co na to zasługuje nie mógł być własnością każdego człowieka, żyjącego w kraju ucywilizowanym”

Wszystkie te przeświadczenia wyrastały w sposób oczywisty z potrzeb nowocześnie zorganizowanego społeczeństwa kapitalistycznego, Nie- było ono jeszcze „gotowe” rodziło się dopiero w konflikcie z reliktami feudalizmu, dominującymi jeszcze w wielu państwach Europy. Nowe tendencje uzyskiwały jednak coraz widoczniejszą przewagę. Dostrzegali je wybitni teoretycy ówczesnego socjalizmu, Karol Marks i Fryderyk Engels, stwierdzając na kartach Manifestu komunistycznego(1848):

„W ciągu swego stuletniego zaledwie panowania klasowego burżuazja stworzyła siły wytwórcze bardziej masowe i kolosalne niż wszystkie poprzednie pokolenia razem. Ujarzmienie sił przyrody, rozpowszechnienie maszyn, zastosowania chemii w przemyśle i rolnictwie, żegluga parowa, koleje żelazne, telegrafy elektryczne, przysposobienie pod uprawę całych części świata, uspławnienie rzek, całe, jakby spod ziemi wyczarowane rzesze ludności — które z poprzednich stuleci przypuszczało, że takie siły wytwórcze drzemią w łonie pracy społecznej”.

Jednakże, mimo ogromnego postępu cywilizacyjnego, nowa epoka stwarza nowe sprzeczności. Rodzą się konflikty klasowe między burżuazja a klasą robotniczą, tworzy nowoczesny ruch socjalistyczny. Znaczenie tych konfliktów ujawni z całą siłą druga połowa wieku.


Nowa cywilizacja. „Wiek pary i elektryczności”


Nowo powstające stosunki społeczne i ekonomiczne ważne są nie tylko w skali ogólnej. Wpływają one decydująco również na życie jednostek. W sposób widoczny zmienia się otoczenie człowieka, coraz częściej mieszkańca miasta, który korzysta z różnych technicznych i socjalnych udogodnień lub podlega niszczącemu wpływowi środowiska. Te nowe sytuacje i zagrożenia zmuszają go do zmiany trybu życia, pracy i wypoczynku. Rodzą się nowe potrzeby, zwyczaje wzory zachowań, kształtują nowe wyobrażenia i poglądy. Człowiek dziewiętnastowieczny, niezależnie od swego miejsca w społeczeństwie, musi dostosować się do zmienionych warunków. Trzeba przy tym pamiętać, że niejednokrotnie porzuca miejsce, w którym od kilku pokoleń żyli jego przodkowie. W rezultacie wpływ nowego środowiska zderza się z dawnymi przyzwyczajeniami i tradycjami.

Przyjrzyjmy się bliżej podstawowym czynnikom formującym osobowość dziewiętnastowiecznego inteligenta, a więc także ówczesnego pisarza czy publicysty. Do najważniejszych zmian należy — wzmiankowane już wcześniej — przekształcenie trybu życia z wiejskiego na miejski. Ustalony, niemal niezmienny porządek świata przyrody zostaje pogwałcony, zastępują go nowe prawa dynamicznie rozwijającej się aglomeracji. W Europie w lalach sześćdziesiątych słynna była przebudowa centrum Paryża. Miejsce ciasnych i krętych uliczek zajęły szerokie arterie zbiegające się promieniście na Placu Gwiazdy (obecnie de Gaulla).Powstają| wielkie ośrodki przemysłowe. Na terytorium zaboru rosyjskiego błyskawicznie rozwija się Łódź, potężny ośrodek włókienniczy, opisany u schyłku wieku w Ziemi obiecanej Władysława Reymonta. Zmienia się także oblicze miast. Na ulicach pojawiają się omnibusy, tramwaje konne, a pod koniec stulecia elektryczne. Zaczyna jeździć kolej podziemna (dzisiejsze metro), o której interesująco w Listach z podróży do Ameryki (1876) pisał Henryk Sienkiewicz („kolej londyńska”) Na ulicach pojawiają się latarnie gazowe, a następnie elektryczne, szybkiemu porozumiewaniu się służy telegraf, później telefon. Dowodem i symbolem technicznych możliwości wieku staje się zbudowana w Paryżu w lalach 1887 - 1889 przez francuskiego inżyniera Gustave'a Eiffla stalowa wieża (Wieża Eiffla). Wszystkie te elementy nowoczesnego miasta, dziś oczywiste i naturalne, wówczas wprowadzały w życie jego mieszkańców zmiany niezwykle, wręcz rewolucyjne.

Szczególnego znaczenia w XIX w nabiera rozwijająca się szybko komunikacja kolejowa. Od wynalazku George'a Stephensona (1814) upłynęło niespełna pięćdziesiąt lat, i linie kolejowe pokryły znaczne obszary Europy, zmieniając sposób podróżowania, przewożenia towarów, przesyłania wiadomości i korespondencji. Kolej stała się nic tylko powszechnym środkiem lokomocji, lecz takie wpłynęła na sposób pojmowania czasu i przestrzeni.

Szybkość poruszania się zmienia bowiem stosunek człowieka do odległości i sposób jej oceniania. Istniejący dotychczas transport konny był wolniejszy, pozbawiony masowości, bardziej „prywatny”. Rozbudowa kolei stworzyła natomiast dodatkowe elementy: powstają dworce, kasy, poczekalnie, wprowadza się rozkład jazdy, zatrudnia wykwalifikowanych pracowników. Kolej staje się nie tylko wynalazkiem technicznym, lecz również problemem socjologicznym i psychologicznym, zmieniającym formy codziennego życia. Świat oglądany z okien pociągu jest inny niż ten, który odkrywał podróżny jadący dyliżansem czy powozem. Że tak było w istocie, przekonują utwory polskich pozytywistów: Orzeszkowej (Ostatnia miłość), obszerne partie Lalki Prusa czy reportaże Koleją dwóch oceanów z Listów z podróży do Ameryki Sienkiewicza.

A zatem otoczenie człowieka w XIX w. staje się coraz widoczniej wytworem jego własnych rąk. Stosunek do przyrody jest teraz utylitarny: dostarcza ona materiału i podporządkowuje się technice. Ten stan rzeczy w coraz większym stopniu powoduje zmiany świadomości społecznej, wywołuje dwie krańcowo różne reakcje: jedni żyją tęsknotą za szlacheckim dworkiem, utraconym rajem pełnym wielowiekowych tradycji, patriarchalnych cnót, trwałych zasad moralnych i religijnych; drugich zmieniająca się rzeczywistość napawa optymizmem i wiarą w możliwości człowieka jako wytwórcy, który może dowolnie podporządkować przyrodę swoim celom. Między tymi skrajnymi postawami mieszczą się, rzecz jasna, różne pośrednie, niemniej wszystkie one są odpowiedzią na wielką cywilizacyjną zmianę, jaką przyniósł ze sobą wiek XIX.


ZMIANY W JĘZYKU.


W zasięgu wymienionych zmian pozostaje także język, który odzwierciedla nowy obraz świata. Rodzi się bowiem potrzeba nazywania powstających przedmiotów, kształtujących się międzyludzkich stosunków, układów, zależności itp. Język, służący kontaktom ekonomicznym oraz ideologiom społecznym, zmierza ku formom prostym, komunikatywnym i logicznym. Wejście do historii wielkich mas ludzkich również wpływa na przekształcenie języka. W połowie XIX w. dokonuje się demokratyzacja stylu, zanikają tradycyjne, retoryczne formy „wysokiego stylu”. Mowa codzienna staje się normą także dla języka prasy, a wraz z nią — literatury. Gatunki prozatorskie zaczynają przeważać nad poetyckimi. Pozytywizm zatem w poważnym stopniu stwarza nowy, bliski potoczności, wzór literackiej wypowiedzi.


SCJENTYZM.


Zmienia się również charakter kultury. Rośnie znaczenie nauki, którą wspiera przekonanie pozytywistów o jej zasadniczej roli w kształtowaniu nowego światopoglądu. Zgodnie z duchem epoki na czoło wysuwają, się nauki przyrodnicze, ścisłe i techniczne najpełniej służące rozwojowi cywilizacji.

Upowszechnia się ewolucjonizm Darwina, wiążący się ściśle także z naukami społecznymi. Metody pozytywistyczne kierują uwagę badaczy na znaczenie faktu, doświadczenia i naukowego prawa. To stanowisko określa się zwykle mianem scjentyzmu.

Scjentyzm, będąc rozwinięciem jeszcze oświeceniowego stosunku do nauki, szczególnie mocno wiąże się z tradycją empiryczną Davida Hume'a (czyt. hjuma, 1711-1776) i odejściem od metafizycznych nurtów filozofii. Powstaje natomiast socjologia, a później — inspirowana badaniami przyrodniczymi — psychologia. Wzbogaca się wiedza historyczna, znajdując oparcie w badaniach ekonomicznych, statystycznych oraz socjologicznych (np. w znanej dobrze polskim pozytywistom Historii cywilizacji w Anglii Buckle'a).

Nauka wyrastająca z założeń pozytywistycznych przenosi z kierunków przyrodniczych do społecznych ewolucjonizm (Spencer), tworzy teorię postępu, skłania się również ku wielkim cywilizacyjnym uogólnieniom (Buckle). Pokolenie pozytywistów wierzyło w wartość nauki, sądząc, że dzięki niej można będzie przewidywać procesy społeczne i uzyskiwać bezpośrednie korzyści z badań. Formułując prawa naukowe, odrzucano stanowczo, jako nieuzasadnione, pojęcie przyczyny sprawczej w tym znaczeniu, które nadawała jej religia, oraz nie godzono się na wszelkie interpretacje irracjonalne. Model wiedzy pozytywnej był bowiem ściśle laicki.


AGNOSTYCYZM.


Ważną cechą postawy filozoficznej wielu pozytywistów był — występujący obok scjentyzmu — umiarkowany agnostycyzm (z gr. agnostos nieznany), czyli pogląd filozoficzny negujący możliwość poznania świata i praw nim rządzących. Pozytywiści sądzili, iż w sferze nauki nie mieszczą się rozważania o istocie rzeczy oraz wszelkie spekulacje o charakterze metafizycznym. Poznawać można jedynie dostępne zmysłom zjawiska i ich związki. Należy je zatem dokładnie opisać, nie sposób jednak określić ich celowości. Stąd agnostycyzm sprzyjał postawom areligijnym i indyferentnym (obojętnym) — dość powszechnym wśród pozytywistów, zwłaszcza w fazie ich młodości.


UTYLITARYZM.


Nie można jednak światopoglądu pozytywistycznego zredukować do scjentyzmu i agnostycyzmu. W wizji idealnego społeczeństwa przyszłości pozytywiści zakładali przede wszystkim racjonalne połączenie indywidualnego i zbiorowego interesu w opanowaniu przyrody oraz pełne samouświadomienie celów. Uznając prymat jednostki, wprowadzali pojęcie utylitaryzmu jako zasady postępowania.

„Nauka przyjmująca za zasadę moralności pożytek albo zasadę największego szczęścia utrzymuje, że wszystkie nasze uczynki są dobre, jeżeli pociągają za sobą szczęście nasze i innych - pisał John Stuart Mili i złe w miarę nieszczęścia, które mogą spowodować. Szczęściem nazywa la nauka przyjemność i niebytność cierpienia, przez nieszczęście rozumie cierpienie i niebytność przyjemności”.

Millowi chodziło o zaakcentowanie, iż ważna jest nie tyle „największa ilość szczęścia osobistego, ale i szczęścia wszystkich ludzi razem wziętych” Koncepcję utylitaryzmu opiera zatem na przeświadczeniu, że głównym celem jest dążenie do „wszczepienia w umysły nierozerwalnego związku pomiędzy własnym szczęściem .a dobrem ogółu”.

Ideologowie pozytywistyczni głoszą kult pracy jako kryterium wartości człowieka, tolerancję jako zasadę stosunku do ludzi odmiennych przekonań oraz liberalizm i demokratyzm jako składniki postawy społecznej.

Przedstawiając w najogólniejszy sposób model pozytywistycznej postawy, należy pamiętać, iż istniały różne odmiany tego światopoglądu. Pozytywista ulegał „duchowi czasu”: inaczej działał w fazie początkowej, walcząc z konserwatywnymi przeciwnikami, inaczej zaś – w momencie schyłkowym, kiedy okazało się, że optymizm poznawczy i społeczny nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości. W obu jednak okresach wierzył w wartość społecznego działania i znaczenie nauki.

  1   2   3

Dodaj dokument na swoim blogu lub stronie

Powiązany:

Nowy świat” pozytywistów iconWydawnictwo Nowy Świat

Nowy świat” pozytywistów iconWydawnictwo Nowy Świat

Nowy świat” pozytywistów iconWydawnictwo Nowy Świat

Nowy świat” pozytywistów iconWydawnictwo Nowy Świat

Nowy świat” pozytywistów iconWydawnictwo Nowy Świat

Nowy świat” pozytywistów iconWydawnictwo Nowy Świat

Nowy świat” pozytywistów iconWydawnictwo Nowy Świat

Nowy świat” pozytywistów iconWydawnictwo Nowy Świat

Nowy świat” pozytywistów iconSkutki Wielkich Odkryć Geograficznych Nowy Świat

Nowy świat” pozytywistów iconKonkurs plastyczny „Mój Nowy Świat” Regulamin

Umieść przycisk na swojej stronie:
Rozprawki


Baza danych jest chroniona prawami autorskimi ©pldocs.org 2014
stosuje się do zarządzania
Rozprawki
Dom