Sukcesy I porażki demokracji parlamentarnej w Europie I w Polsce




Pobierz 45.52 Kb.
NazwaSukcesy I porażki demokracji parlamentarnej w Europie I w Polsce
Data konwersji20.09.2012
Rozmiar45.52 Kb.
TypDokumentacja
ronja

Sukcesy i porażki demokracji parlamentarnej w Europie i w Polsce

w latach 1918-1939


Demokracja jest przedsięwzięciem,

które gwarantuje,

że otrzymujemy nie lepsze rządy niż te,

na które zasługujemy.”

George Bernard Shaw1


Po I wojnie światowej w krajach europejskich upowszechnił się – w różnych odmianach ustrojowych – system umownie nazywany demokracją parlamentarną2. Jego niestabilność i słabość stały się przyczyną załamania się porządku wersalskiego, co doprowadziło do wybuchu II wojny światowej. Jakie były przyczyny słabości systemów demokratycznych w dwudziestoleciu międzywojennym?

Do opisu systemów politycznych krajów europejskich w okresie międzywojennym dość powszechnie stosuje się podział na systemy totalitarne (tj. III Rzesza, Włochy od 1922, ZSRR), autorytarne (tj. Polska po 1926 roku, Hiszpania po 1936, Węgry od 1920) oraz demokratyczne (tj. Wielka Brytania, Francja, Czechosłowacja, państwa skandynawskie)3. Klasyfikacja taka nie pozwala jednak na ujęcie wspólnych dla Europy problemów, które przyczyniły się do zmian w systemach politycznych. Takie właśnie problemowe ujęcie chciałabym zaprezentować poniżej.

Sytuacja międzynarodowa po I wojnie światowej spowodowała, że ustrój demokratyczny, głęboko zakorzeniony w tradycji zachodnich państw Ententy, takich jak Francja czy Wielka Brytania upowszechnił się zarówno wśród państw przegranych, jak i nowo powstałych w 1918 roku4. Trzeba jednak pamiętać, że idea demokracji parlamentarnej nie cieszyła się wtedy powszechnym uznaniem. W wielu krajach wolne wybory miały być jedynie etapem przejściowym związanym z falą radykalizmu politycznego lat 1918-1923. Przykładem może być Finlandia, której elity polityczne rozważały wprowadzenie monarchii konstytucyjnej; podobne zamiary miała polska Rada Regencyjna5. Z tego też względu ograniczenie demokracji i wprowadzenie rządów autorytarnych uznawane było przez wielu, również w Polsce, czy na Litwie, jako przejście do sprawniejszej formy rządów lub sposób na opanowanie anarchii6.

W wielu krajach o wprowadzeniu demokracji parlamentarnej przesądził strach przed międzynarodową rewolucją bolszewicką. Możliwość artykulacji interesów politycznych wcześniej tłumionych przez establishment doprowadziła do rozwoju partii robotniczych i ludowych. Często odwoływały się one do haseł lewicowych, co wywoływało, po części uzasadnione, obawy przed infiltracją bolszewicką w Europie7. Proces demokratyzacji przebiegał więc często w warunkach kryzysowych, a wprowadzenie wolnych wyborów było bardziej wyrazem obawy przed przewrotem komunistycznym niż poparcia dla rządów parlamentarnych8. Z drugiej strony obawa przed komunizmem przyczyniła się również w niektórych krajach, w tym we Włoszech oraz w Hiszpanii, do upadku parlamentaryzmu. Często zmianę rządów argumentowano tym, że jeden totalitaryzm zwalczyć można tylko drugim.

Przyczyny upowszechnienia demokracji parlamentarnej stały się jednocześnie jednym ze źródeł jej klęski. Brak doświadczenia w rządzeniu państwem demokratycznym był w wielu krajach przyczyną kompromitacji polityków wyłonionych w wolnych wyborach. Taka sytuacja doprowadziła w Polsce do przewrotu majowego, natomiast w Republice Weimarskiej – w której rządy Friedricha Eberta kojarzono powszechnie z niekorzystnymi dla Niemiec ustaleniami traktatu wersalskiego – była jedną z przyczyn wzrostu popularności NSDAP. Nieprzychylność dla rządów demokratycznych była również wynikiem populistycznej propagandy, zgodnie z którą fatalna sytuacja gospodarcza kraju była wynikiem zdrady przywódców rządzących partii demokratycznych. W odniesieniu do demokracji naziści stosowali określenie „tyrania odsetek” 9. Mussolini zaś bronił faszyzmu, uważając, że jest to jedyna ideologia, która zapewnia rządy na miarę współczesnej cywilizacji10. Mówiono o „nożu w plecy”, jaki wbić mieli Niemcom zwolennicy demokratyzacji państwa11. Bezrobocie, niskie wykształcenie Europejczyków, a także nierozwiązany problem kombatantów wojennych to czynniki, które powodowały, że populistyczne hasła egalitaryzmu zyskiwały poparcie w wielu społeczeństwach, prowadząc do triumfu ideologii totalitarnych.

Kryzys gospodarczy, który w latach 1922-1924 ogarnął całą Europę, w niektórych krajach doprowadził do hiperinflacji wynoszącej nawet do 800 milionów procent12. Zachodzące w tym czasie przemiany polityczne miały swoje źródło w katastrofalnej sytuacji europejskiej gospodarki po I wojnie światowej, jak i w Wielkim Kryzysie 1929 roku13. Zgodnie z interpretacją Ericha Fromma w obliczu biedy i bezrobocia ludzie zgodzili się na ograniczenie swojej wolności na rzecz rządów silnej ręki, wierząc, że zdołają one uchronić państwo od kryzysu i wezmą odpowiedzialność za losy obywateli14. Według tej teorii pucz Kappa–Lüttwitza (1920), dojście Mussoliniego do władzy (1922), pucz monachijski (1923), a także sukcesy wyborcze Adolfa Hitlera z początku lat trzydziestych i zdobycia przez niego pełni władzy w marcu 1933 roku stanowiły bezpośredni skutek kolejnych kryzysów gospodarczych.

Zła sytuacja rynkowa miała również wpływ na ograniczenie liberalizmu ekonomicznego i rozwój idei państwa dobrobytu w państwach skandynawskich. Realizowana przez nie (po roku 1933) keynesowska polityka prowadziła do reform zmieniających rolę państwa15. Dzięki interwencjonizmowi ekonomicznemu takim krajom jak Dania, Norwegia i Szwecja udało się ograniczyć skutki kryzysów i zapewnić stabilność systemu demokratycznego. Powstała wtedy koncepcja państwa dobrobytu stała się podstawą rozwoju demokracji w Europie Zachodniej po II wojnie światowej16. Mimo sukcesów demokracji parlamentarnej w radzeniu sobie z kryzysami gospodarczymi (obok przykładów skandynawskich można wymienić tu reformy pieniężne Władysława Grabskiego w Polsce, czy Gustava Stresemanna w Niemczech) problemy ekonomiczne były raczej źródłem popularności „rządów silnej ręki”.

Kolejnym objawem słabości demokracji parlamentarnej w Europie była sytuacja w krajach o silnych tradycjach demokratycznych. Angielska i francuska polityka appeasementu wobec Hitlera i Mussoliniego, której szczytowym punktem były ustalenia konferencji monachijskiej we wrześniu 1938 roku, okazała się nieskuteczna i dowiodła bezsilności demokracji wobec totalitaryzmu. Ustępstwa wobec Niemiec i Włoch były wynikiem nacisku opinii publicznej, z którą musieli się liczyć – w odróżnieniu od Hitlera i Mussoliniego – francuscy i brytyjscy politycy17. Braku poczucia odpowiedzialności za kształt polityczny całej Europy dowodzi też pozytywnej reakcji rządu w Londynie na przewrót majowy18. Obojętność na ograniczenia demokracji wynikała między innymi z obaw przed komunizmem. Być może przyczyna braku stanowczych reakcji Francji czy Wielkiej Brytanii tkwiła także w niechęci do podważania podstaw demokratycznych, dzięki którym udało się przecież dojść do władzy zarówno Hitlerowi, jak i Mussoliniemu.

Nie bez znaczenia dla osłabienia systemu demokratycznego była również postawa Kościoła katolickiego. W ogłoszonej w 1931 roku, a poświęconej społecznej roli Kościoła encyklice „Quadragesimo Anno”, papież Pius XI jednoznacznie opowiedział się przeciw komunizmowi, sankcjonując jednocześnie propagowany przez faszystów korporacjonizm19. Być może tu właśnie leży jedna z przyczyn rozpowszechnienia tej zasady społeczno-ekonomicznej, której klasyczny przykład stanowiła Portugalia za rządów Salazara od 1932 roku.

W kolejnej encyklice, ogłoszonej w 1937 roku, a zatytułowanej „Mit brennender Sorge” papież Pius XI potępił wprawdzie antykościelną politykę nazistów, ale sprzeciw Kościoła nie okazał się skuteczny. Postawę Piusa XII (następcy Piusa XI), mimo że przez niektórych tłumaczoną potrzebą ochrony katolików, należy rozpatrywać na tle jego przedwojennej działalności: jako nuncjusz papieski w Berlinie dogadał się on osobiście z Hitlerem i podpisał z III Rzeszą konkordat. Brak poparcia dla demokracji ze strony Kościoła katolickiego, jednego z największych autorytetów moralnych ówczesnej Europy, był ważną przyczyną słabości tej formy rządów.

Polityka USA wobec Europy, mimo zaangażowania Wilsona w odbudowę struktur na starym kontynencie po I wojnie światowej, szybko skierowała się ku izolacjonizmowi. O słabości Ligi Narodów przesądziła decyzja Kongresu Stanów Zjednoczonych, by do niej nie wstępować. Wprawdzie podejmowano próby budowania systemu bezpieczeństwa międzynarodowego, który zapewniłyby pokój w Europie, ale stosunki między państwami były napięte: prowadzono wojny celne, dochodziło też do konfliktów zbrojnych20. Nie udało się utrzymać pokoju, choć Pakt Brianda-Kelloga, podpisany 27 sierpnia 1927 roku nie tylko przez większe państwa europejskie, ale również przez Stany Zjednoczone, Japonię oraz ZSRR niewątpliwie był sukcesem demokracji. Ustanowiono w nim normę, zgodnie z którą zbrojny atak na inne państwo jest z zasady nielegalny21. Wprawdzie postanowienia Paktu Brianda-Kelloga obowiązują po dziś dzień, ale już włoska inwazja w Etiopii w 1935 roku złamała jego postanowienia22. Mimo pozorności umów między państwami europejskimi, wśród których wymieć należał również Traktat locarneński z 1925 roku, wielu ówczesnych polityków i intelektualistów próbowało budować optymistyczny obraz stosunków międzynarodowych. W te działania wpisywały się Pokojowe Nagrody Nobla przyznawane autorom kolejnych traktatów pokojowych23.

Dlaczego więc demokracja parlamentarna na starym kontynencie poniosła klęskę, mimo że w tym samym czasie ustrój ten odniósł sukces w Stanach Zjednoczonych? Dlaczego w okresie międzywojennym demokracja parlamentarna okazała się zawodna, choć po 1945 roku zyskała ona w Europie Zachodniej powszechną akceptację? Prawdziwe sukcesy polskiej demokracji, takie jak scalenie terytorium po zaborach, bodowa COP-u czy Gdyni, dowiodły, że na podstawach demokracji parlamentarnej można również umacniać kraj. Jednak niemożliwe do udźwignięcia dla państw przegranych postanowienia traktatu wersalskiego, kryzysy ekonomiczne, polityka appeasementu, brak poparcia Kościoła, ekspansja bolszewizmu uniemożliwiły stabilizację sytuacji międzynarodowej w Europie. Jest jeszcze jedna, może nawet ważniejsza przyczyna kryzysu demokracji międzywojennej. Wskazał na nią pierwszy czechosłowacki prezydent – Tomáš Garrigue Masaryk, komentując sytuację polityczną w międzywojennej Europie: „A więc demokrację już mamy, teraz jeszcze jakichś demokratów”24. To właśnie brak społeczeństwa obywatelskiego wynikający z niskiego poziomu wykształcenia i świadomości politycznej Europejczyków, popularność populistycznych haseł egalitarnych i brak poparcia dla demokracji zadecydowały o tym, że nie przezwyciężyła ona potężnych przeszkód, jakie stawiała przed nią historia. Dziś demokracja jest wynikiem popartej prawem umowy społecznej, a obrona tej „najgorszej formy rządu, z wyjątkiem wszystkich innych form” definiuje obowiązki i prawa całej Europy, w której Polska zajmuje ważne miejsce25.




Bibliografia


Źródła:

  1. Stanisław Grabski, „Pamiętniki”, Warszawa 1989.

  2. „Hiperinflacja w latach dwudziestych”, w: „Wiek XX w źródłach”, opr. Melania Sobańska-Bondaruk, Bogusław Lenard, Warszawa 1998.

  3. Papież Pius XI, encyklika „Quadragesimo anno”, Rzym 1931, cyt. za: http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/pius_xi/encykliki/quadragesimo_anno_15051931.html, 23.10.2008, 20:30.

  4. „Traktat o wyrzeczeniu się wojny (tzw. Pakt Kelloga) (27 sierpnia 1928, Paryż)”, w: „Sytuacja międzynarodowa w latach 1924-1934. Rozkład systemu wersalskiego w Europie, faszyzm. Teksty źródłowe do nauki historii w szkole” nr 55, opr. Irena Pietrzak-Pawłowska, Warszawa 1961.

  5. „Wielkie mowy historii. Od Lincolna do Stalina”, Warszawa 2006.

  6. „Z raportu posła polskiego w Londynie K. Skirmunta (20 maja 1926, Londyn)”, w: „Przewrót majowy. Pierwsze lata rządów sanacji (1926-1928). Teksty źródłowe do nauki historii w szkole” nr 53, opr. Halina Janowska, Warszawa 1960.


Opracowania:


Książki:


  1. Andrzej Ajnenkiel, „Ewolucja systemów ustrojowych w Europie środkowej 1918-1939”, w: „Dyktatury w Europie środkowo-wschodniej 1918-1939”, Wrocław 1973 (Konferencja naukowa w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk, 2-3.12.1971).

  2. Andrzej Albert, „Najnowsza historia Polski 1918-1980, Londyn 1989.

  3. Henryk Batowski, „Z polityki międzynarodowej XX wieku”, Kraków 1979.

  4. Alan Bullock, „Hitler. Studium tyranii”, Warszawa 1970.

  5. Krystyna Chojnicka, Henryk Olszewski , „Historia doktryn politycznych i prawnych”, Poznań 2004.

  6. Jerzy Ciepielewski, Irena Kostrowicka, Zbigniew Landau, Jerzy Tomaszewski, „Historia gospodarcza XIX i XX wieku”, Warszawa 1970.

  7. Władysław Czapliński, „Dzieje sejmu polskiego do roku 1939”, Kraków 1984.

  8. Antoni Czubiński, „Europa XX wieku”, Poznań 2001.

  9. Renzo de Felice, „Interpretacje faszyzmu”, Warszawa 1976.

  10. Erich Fromm, „Ucieczka od wolności”, Warszawa 1993.

  11. Andrzej Garlicki, „Historia 1815-1939. Polska i świat”, Warszawa 2003.

  12. Andrzej Garlicki, „Józef Piłsudski 1867-1935”, Warszawa 1988.

  13. Józef Andrzej Gierowski, „Historia Włoch”, Wrocław 1999.

  14. Richard Grunberger, „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy”, Warszawa 1987.

  15. Jerzy Ochmański, „Historia Litwy”, Wrocław 1990.

  16. „Polska odrodzona 1918-1939”, red. Jan Tomicki, Warszawa 1982.

  17. Stanisław Sierpowski, „Faszyzm we Włoszech 1919-1926”, Wrocław 1973.

  18. Michał Szczaniecki, „Powszechna historia państwa i prawa”, Warszawa 2003.


Artykuły prasowe:


  1. Jerzy W. Borejsza, „Co zostało po faszyzmach”, „Mówią Wieki” nr 10/99(478).

  2. Andrzej Chojnowski „Siła i bezradność Piłsudskiego”, „Mówią Wieki” nr 05/06(557).

  3. Grażyna Szelągowska, „Geneza państwa dobrobytu. Model skandynawski”, „Mówią Wieki” nr 3/95(430).


Wydawnictwa Encyklopedyczne:


  1. „Wielka encyklopedia PWN”, wyd. I, Warszawa 2003, hasła: „demokracja”, „faszyzm”, „nazizm”.


Strony internetowe:


  1. Winston Churchill, http://pl.wikiquote.org/wiki/Winston_Churchill, 21.10.2008, 22:30.

  2. Tomáš Garrigue Masaryk, http://pl.wikiquote.org/wiki/Tom%C3%A1%C5%A1_ Garrigue_Masaryk, 25.10.2008, 22:00.

  3. Benito Mussolini, http://pl.wikiquote.org/wiki/Benito_Mussolini, 22.10.2008, 21:00.

  4. George Bernard Shaw, http://pl.wikiquote.org/wiki/Demokracja, 20.10.2008, 21:00.




1 George Bernard Shaw , http://pl.wikiquote.org/wiki/Demokracja, 20.10.2008, 21:00.

2 Z punktu widzenia współczesnej systematyki ustrojów były to monarchie konstytucyjne lub republiki parlamentarno-gabinetowe (często oparte na wzorze konstytucji III Republiki francuskiej z 1875 roku).

3 Taka klasyfikacja może okazać się myląca, przykładem są kontrowersje wokół porównań włoskiego faszyzmu z nazizmem. Por.: Jerzy W. Borejsza, „Co zostało po faszyzmach”, „Mówią Wieki” nr 10/99(478).

4 Prof. Andrzej Ajnenkiel przedstawia pogląd, zgodnie z którym przyczyną popularności demokracji parlamentarnej po 1918 roku było przekonanie, że ujednolicenie ustrojów ułatwi załatwianie spraw formalnych. W przypadku państw centralnych mogło ono korzystnie wpłynąć na pertraktacje o odszkodowaniach, w przypadku młodych państw ugruntować ich pozycję w Europie (Andrzej Ajnenkiel, „Ewolucja systemów ustrojowych w Europie środkowej 1918-1939”, w: „Dyktatury w Europie środkowo-wschodniej 1918-1939”, Wrocław 1973, s. 44). Podobne przyczyny wymienia Richard Grunberger w kontekście powstania Republiki Weimarskiej (Richard Grunberger, „Historia społeczna Trzeciej Rzeszy”, Warszawa 1987, t. I, s.24).

5 Ostatecznie o ustroju Finlandii zadecydowano w wyborach powszechnych, a konstytucję zaprzysiężono dopiero 21 czerwca 1917 roku.

6 Taka ocena zamachu majowego jest formułowana również przez część współczesnych historyków. Prof. Andrzej Chojnowski uważa, że wizja Piłsudskiego w czasie zamachu majowego nie była antydemokratyczna, ale zawierała ideę silnego państwa zmierzającego do modelu prezydenckiego i stanowiącego reakcję na brak stabilności w Polsce: „jeśli nie Piłsudski, zapewne pojawiłby się inny kandydat na dyktatora. Kryzys demokracji musiałby się jakoś uzewnętrznić. Najprawdopodobniej do głosu doszedłby sfanatyzowany nacjonalizm w wykonaniu młodej endecji.” (Andrzej Chojnowski, „Siła i bezradność Piłsudskiego”, „Mówią Wieki” nr 05/06(557), s. 15).

7 III Międzynarodówka oraz działacze komunistyczni, tacy jak chociażby Róża Luksemburg, podważali istotę systemu demokracji parlamentarnej i przyczynili się do jej osłabienia między innymi w Hiszpanii czy Francji. Ruchy komunistyczne wspierał (np. podczas wojny domowej w Hiszpanii) ZSRR. Strach przed infiltracją bolszewicką i rewolucją był popularny również wśród polskich polityków To nim tłumaczył Piłsudski konieczność akceptacji przez endecję dość jednostronnego partyjnie rządu Moraczewskiego. Por: Stanisław Grabski, „Pamiętniki”, Warszawa 1989, t.2, s. 90.

8 Taki charakter miały na przykład wybory w Niemczech. Por: Andrzej Ajnenkiel, „Ewolucja systemów ustrojowych w Europie środkowej 1918-1939”, op. cit., s. 45.

9 Patrz: „Kalendarium imprez organizowanych przez Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partię Robotniczą (NSDAP) na terenie Monachium w 1920 r.”, w: „Wiek XX w źródłach”, opr. Melania Sobańska-Bondaruk, Bogusław Lenard, Warszawa 1998. Przykładem argumentacji Mussoliniego jest następujący cytat: „My pierwsi stwierdziliśmy, że im bardziej skomplikowane formy przybiera cywilizacja, tym bardziej ograniczona musi być wolność jednostki” (Benito Mussolini, za: http://pl.wikiquote.org/wiki/Benito_Mussolini, 22.10.2008, 21:00).

10 Opinię taką włoski przywódca wyraził między innymi w słowach: „My pierwsi stwierdziliśmy, że im bardziej skomplikowane formy przybiera cywilizacja, tym bardziej ograniczona musi być wolność jednostki.” (Benito Mussolini, http://pl.wikiquote.org/wiki/Benito_Mussolini, 22.10.2008, 21:00).

11 Por.: Alan Bullock, „Hitler. Studium tyranii”, Warszawa 1970, cz. 1, s. 69.

12 Patrz: „Hiperinflacja w latach dwudziestych”, w: „Wiek XX w źródłach”, op. cit., s. 96.

13 Zależność pomiędzy sytuacją polityczną a gospodarczą w latach międzywojennych zaobserwować można między innymi na podstawie wskaźnika produkcji przemysłowej, który wśród najważniejszych państw Europy był najniższy we Francji i Wielkiej Brytanii, a najwyższy w III Rzeszy. Patrz: Jerzy Ciepielewski, Irena Kostrowicka, Zbigniew Landau, Jerzy Tomaszewski, „Historia gospodarcza XIX i XX wieku”, ,Warszawa 1970, s 544.

14 Patrz: Erich Fromm, „Ucieczka od wolności”, Warszawa 1993.

15 Schemat ten nie dotyczy w takim stopniu Finlandii, która w dwudziestoleciu międzywojennym borykała się głównie z problemami wszystkich nowo powstałych państw Europy wschodniej (była zagrożona przez siły ekstremalne i upolitycznioną białą armię).

16 Patrz: Grażyna Szelągowska, „Geneza państwa dobrobytu. Model skandynawski”, „Mówią Wieki” nr 3/95(430).

17 Fakt podpisania układu monachijskiego premier brytyjski – Neville Chamberlain oraz francuski – Édouard Daladier wykorzystali propagandowo jako wielki sukces ich rządów, zgodny z koncepcją tzw. „małej Ententy”. Patrz: Antoni Czubiński, „Europa XX wieku”, Poznań 2001, s. 147.

18 Patrz: „Z raportu posła polskiego w Londynie K. Skirmunta (20 maja 1926, Londyn)”, w: „Przewrót majowy. Pierwsze lata rządów sanacji (1926-1928). Teksty źródłowe do nauki historii w szkole”, nr 53, opr. Halina Janowska, Warszawa 1960.

19 Patrz: papież Pius XI, encyklika „Quadragesimo anno”, Rzym 1931, cyt za: http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/pius_xi/encykliki/quadragesimo_anno_15051931.html, 23.10.2008, 20:30.

20 Przykładem może być Polska, która w latach międzywojennych miała dobre kontakty polityczne tylko z dwoma z ośmiu sąsiadów: z Rumunią i z Łotwą.

21 Patrz: „Traktat o wyrzeczeniu się wojny (tzw. Pakt Kelloga) (27 sierpnia 1928, Paryż)”, art. 1, 2, w: „Sytuacja międzynarodowa w latach 1924-1934. Rozkład systemu wersalskiego w Europie, faszyzm. Teksty źródłowe do nauki historii w szkole” nr 55, opr. Irena Pietrzak-Pawłowska, Warszawa 1961.

22 Pierwszy raz pakt ten został złamany już w 1931 roku poza granicami Europy przez Japonię, gdy ta zaatakowała Mandżurię.

23 Pokojową Nagrodę Nobla dostali: Austen Chamberlain (w 1925) i Aristide Brand (w 1926) za Traktat w Locarno, Frank Billigs Kellogg za Pakt Branda-Kellogga (w 1929) oraz aż siedmiu działaczy związanych z Ligą Narodów (w tym Thomas Woodrow Wilson za jej założenie w 1919 roku).

24 Patrz: Tomáš Garrigue Masaryk (http://pl.wikiquote.org/wiki/Tom%C3%A1%C5%A1_Garrigue_Masaryk, 25.10.2008, 22:00).

25 Winston Churchill, http://pl.wikiquote.org/wiki/Winston_Churchill, 21.10.2008, 22:30.




Dodaj dokument na swoim blogu lub stronie

Powiązany:

Sukcesy I porażki demokracji parlamentarnej w Europie I w Polsce iconLekcja 110 Dział: Między I a II wojną światową (historia Polski) Temat: Tworzenie demokracji parlamentarnej w Polsce

Sukcesy I porażki demokracji parlamentarnej w Europie I w Polsce iconSukcesy I porażki

Sukcesy I porażki demokracji parlamentarnej w Europie I w Polsce iconTemat: Sukcesy I porażki synów Władysława Jagiełły

Sukcesy I porażki demokracji parlamentarnej w Europie I w Polsce iconSukcesy, plany I porażKI, rozmowa z prezydentem Chorzowa Markiem Koplem

Sukcesy I porażki demokracji parlamentarnej w Europie I w Polsce iconKryzys demokracji parlamentarnej w II rzeczpospolitej

Sukcesy I porażki demokracji parlamentarnej w Europie I w Polsce iconCechy demokracji parlamentarnej 1919-1926

Sukcesy I porażki demokracji parlamentarnej w Europie I w Polsce iconOd demokracji parlamentarnej do rządów autorytarnych zmiany ustrojowe w II rzeczypospolitej

Sukcesy I porażki demokracji parlamentarnej w Europie I w Polsce iconWywiad z X -opowiedz mi o gotowaniu w swoim życiu, kiedy się go uczyłeś I od kogo, jak to się zaczęło I kiedy uznałeś, że umiesz gotować. Interesują mnie Twoje doświadczenia, Twoje sukcesy I porażki na tym polu

Sukcesy I porażki demokracji parlamentarnej w Europie I w Polsce iconHistoria legalizacji aborcji w Europie I w Polsce Ludobójcy Lenin I Hitler jako pierwsi w Europie

Sukcesy I porażki demokracji parlamentarnej w Europie I w Polsce iconTemat: Kraje demokracji ludowej w Europie

Umieść przycisk na swojej stronie:
Rozprawki


Baza danych jest chroniona prawami autorskimi ©pldocs.org 2014
stosuje się do zarządzania
Rozprawki
Dom