Leksykon biologiczny




Pobierz 11.82 Mb.
NazwaLeksykon biologiczny
strona163/173
Data konwersji23.09.2012
Rozmiar11.82 Mb.
TypDokumentacja
1   ...   159   160   161   162   163   164   165   166   ...   173

WITELLARIUM <łac. viteilus = żółtko) —

1) ta część gonady, w której oocyty wyposa­żane są w materiały zapasowe (podlegają procesowi witellogenezy), gdzie rosną, ale nie mnożą się, w przeciwieństwie do germarium;

2) -*• żółtkowy gruczoł. [Cz.J.]

WITELLOGENEZA <łac. uKeIlus = żółtko + gr. genesis = powstanie) — proces, w czasie którego zostaje uformowane i zgromadzone żółtko w komórce jajowej. U kręgowców roz­poczyna się od syntezy podstawowych skład­ników w wątrobie samicy, dalej udział biorą w nim komórki ściany gonady, komórki foli-kulame i sam oocyt. W oocycie za proces ten odpowiedzialne są przede wszystkim mito-chondria i diktiosomy. Zob. też: oogene-za. [Cz.J.]

WITKA ->- wić.

WIWARIUM <łac. vivarium = zwierzyniec) — pomieszczenie (budynek lub skrzynka) prze­znaczone do hodowli drobnych zwierząt, zwłaszcza owadów, płazów i gadów, z urzą­dzeniami imitującymi warunki środowiska, w których naturalnie hodowane gatunki spę­dzają życie. [Cz.J.]

WIWISEKCJA <łac. vivus == żywy + sectźo = cięcie) — zabieg chirurgiczny lub operacja na żywym zwierzęciu. Celem w. są badania naukowe fizjologiczne lub medyczne. W. win­na być dokonywana w sposób jak najbardziej humanitarny, najlepiej w narkozie, a jeśli to niemożliwe — w znieczuleniu miejsco­wym. [S.S.]

WŁOSKI ROŚLIN, trychomy — organy roślin pochodzenia protodermalnego (-»• protoder-

745

WŁOSOWATE NACZYNIA

ma), jednokomórkowe albo wielokomórkowe. Wykazują ogromne zróżnicowanie pod wzglę­dem liczby budujących je komórek, kształtu i funkcji. Mogą być jednoosiowe (w. proste) rozgałęzione, tarczowate. W stadium zróżni­cowanym mogą zachowywać treść żywą albo treść zamiera, a światło ich komórek zostaje wypełnione powietrzem, co nadaje im sre­brzystą barwę. Włoski martwe pełnią funkcje ochronne, chronią roślinę przed nadmiernym nasłonecznieniem, a przede wszystkim przed nadmierną transpiracją. Tworzą na powierz­chni organu powłoki, które niekiedy są bar­dzo gęste, wełniste, określane jako kutner. Włoski chłonne mają za zadanie pochłanianie wody i dostarczanie jej roślinie. Wykształca­ją się jako włośniki korzeniowe, żywe, pobie­rające osmotycznie wodę z gleby. Pobieranie wody może odbywać się również za pośred­nictwem włosków martwych, działających jak kapilary, nasiąkających wodą, tak jak bi­buła filtracyjna. Ten typ w.r. wykształca się np. na powierzchni liści epifitycznych przed­stawicieli Bromeliaceae. [E.P.]

WŁOSKI CZUCIOWE, szczecinki czuciowe —

ogólna nazwa różnego rodzaju wyrostków ko­mórek zmysłowych u zwierząt, odbierających wrażenia dotykowe i węchowe. [Cz.J.]

WŁOSOWATE NACZYNIA, włośniczki, ka­pilary — najcieńsze naczynia krwionośne lub chłonne o ścianach pozbawionych włókien mięśniowych. Leżą między końcami najcień­szych letniczek i początkami najcieńszych żył, oplatając lub przetykając obsługiwane narządy. Są tym składnikiem układu krwio­nośnego, w którym zachodzi wymiana sub­stancji między krwią i tkankami. Ściany wie­lu w.n. są trójwarstwowe. Warstwę wewnętrz­ną tworzy jednowarstwowy śródbłonek, war­stwa środkowa składa się z błony podstaw-nej i perycytów, natomiast w skład warstwy zewnętrznej wchodzą fibrocyty, włókna sprę­żyste i kolagenowe, makrofagi i in. Głównymi typami w.n. kręgowców są kapilary typu mięśniowego, kapilary trzewne i zatokowe. W ścianach kapilar typu mięśniowego wystę­pują składniki wszystkich trzech warstw, przy czym komórki śródbłonka stykają się ze sobą brzegami (połączenia otwarte), mają jednolitą grubość, w ich cytoplazmie występują liczne pęcherzyki związane z transportem substancji

Schemat budowy naczyń włosowatych u kręgow­ców: A — kapllara typu mięśniowego, B — kapilara typu trzewnego, C — kapilara typu zatokowego, D — kapilara z grzebienia ocznego ptaków; l — błona podstawna, 2 — pęcherzyki pinocytotyczne, 3 — przestrzeń wokółnaczyniowa, 4 — perycyt, 5 — płatek brzeżny, S — mitochondrium, 7 — śródbło­nek, S — jądro, 9 — światło naczynia, 10 — pory, 11 — mikrokosmki, 12 — komórki wątroby, 13 — szczeliny, 14 — mikroblaszki wewnętrzne, 15 — mikroblaszki zewnętrzne, 16 — kadłub komórki śródbłonka

wielkocząsteczkowych. Ściany kapilar trzew-nych są cieńsze, zazwyczaj składają się z war­stwy wewnętrznej i środkowej, komórki śród­błonka stykają się ze sobą brzegami i mają niejednolitą grubość. Na obszarach silnie ścieniałych występują okrągłe pory, ułatwia­jące przechodzenie substancji przez ściany naczyń. W.n. typu zatokowego mają ściany zredukowane do warstwy wewnętrznej; ko­mórki śródbłonka są silnie ścieniałe i roz­sunięte, toteż między ich brzegami występują szczeliny o różnej szerokości. W tak zbudo­wanych w.n. brak jest bariery tkankowej

WŁOSY

746

między krwią i tkankami narządów. W.n. typu mięśniowego występują m.in. w mięś­niach szkieletowych i sercu, w.n. typu trzew-nego występują w ścianach przewodu pokar­mowego, nerkach i gruczołach dokrewnych, w.n. zaś typu zatokowego — w wątrobie. Po­średnie typy w.n. występują w płucach i móz­gu. W obu przypadkach komórki śródbłonka są silnie ścieniałe, ale brak w nich porów. Ponadto w w.n. płuc brzegi sąsiadujących komórek tworzą połączenia otwarte, umożli­wiające przenikanie drobnocząsteczkowych substancji, natomiast w w.n. mózgu występu­ją połączenia ścisłe, polegające na fuzji błon przylegających do siebie komórek. Połączenia ścisłe utrudniają przechodzenie substancji przez ściany w.n. i są strukturalną podstawą tzw. bariery krew-mózg. [A.J.]

WŁOSY — zrogowaciałe wytwory naskórka ssaków, zwykle występujące w trzech posta­ciach: jako w. wełniste, ościste i przewodnie. W. wełniste są najkrótsze, cienkie i czę­sto faliste, tworzą powłokę termoizolacyjną dla ciała. Całość w. wełnistych pokrywają­cych zwierzę nazywamy runem. W. esei­stę są nieco dłuższe od poprzednich, kończą się buławkowatymi rozszerzeniami, pełnią funkcję mechanicznej osłony ciała. W. prze­wodnie są najdłuższe, proste i ostro zakoń­czone. Dzięki odpowiedniemu unerwieniu sta­nowią wrażliwe narządy dotyku. W zależności od liczbowej przewagi w. ościstych lub wełni­stych, uwłosienie ciała ssaków nazywamy od­powiednio sierścią lub futrem. W. proste są na przekroju okrągłe, w. zaś faliste lub skręcone mają przekrój owalny lub spłaszczony. Część osiowa w. składa się z luź­nego rdzenia, zwartej kory oraz pokrywają­cej ją cienkiej powłoczki. Wszystkie składniki są martwe. Część w. stercząca wolno ponad powierzchnią skóry nosi nazwę trzonu, a krótsza część wciśnięta w skórę właściwą i otoczona mieszkiem złożonym z komórek naskórka tworzy korzeń w. Podstawa ko­rzenia jest silnie rozszerzona i tworzy ce­bulkę w., nasadzoną na jego brodawkę. Ta ostatnia jest wpuklona do mieszka i po­kryta warstwą komórek macierzystych, two­rzących strefę wzrostu w. Do mieszka ucho­dzą przewody gruczołów łojowych. Między częścią powierzchniową skóry właściwej i ścianami mieszków są rozpięte mięśnie przy-

Wlosy l narządy towarzyszące: l — naskórek, 2 — skóra właściwa, 3 — mieszek włosa, 4 — brodawka, S — cebulka, S — korzeń włosa, 7 — trzon włosa, S — gruczoł łojowy, 9 — mięsień przywłosowy

włosowe, których skurcz podnosi w. i zwięk­sza grubość warstwy izolacyjnej ciała. W. o silnie rozbudowanej korze tworzą szczecinę (świnia, dzik), natomiast wskutek przerostu części rdzennej w. powstały kolce (kolczatka, jeż). U wielu ssaków występują w. zato­kowe, czyli w i b r y s y, zwykle rozmiesz­czone tylko na głowie, a u niektórych gatun­ków również w skórze nadgarstka. W. zato­kowe są długie, sztywne i stanowią wrażliwy narząd dotyku. Największą długość osiągają wibrysy wargi górnej, zwane u zwierząt wą­sami. W ścianach mieszków w. zatokowych leżą liczne zatoki krwionośne i zakończenia nerwów czuciowych. Stroszenie w. zatoko­wych jest wywoływane łączną akcją mięśni przywłosowych i napełnianych krwią zatok. W komórkach w. występuje barwnik mela-nina, która zależnie od kształtu ziarn nadaje w. różne zabarwienie. Ssaki albinotyczne mają w. bez pigmentu. Barwa uwłosienia licznych gatunków ssaków wykazuje zmien­ność sezonową, geograficzną, płciową lub za­leży od wieku zwierząt. W. są strukturami nietrwałymi i ulegają wymianie, która u jed­nych gatunków jest ciągła, u innych sezono­wa i wówczas nosi nazwę linienia. Część ssaków ma zredukowane uwłosienie, co wiąże się z klimatem i trybem życia (nieliczne gry-

747

WŁÓKNA ROŚLINNE

żonie i nietoperze tropikalne), korzystnym stosunkiem powierzchni do masy ciała tych zwierząt (słonie, nosorożce, hipopotamy i in.), a u ssaków morskich z rozwojem grubej war­stwy tłuszczu podskórnego i odpowiednimi zmianami w krążeniu peryferycznym (wale­nie, syreny, morsy). [A.J.]

WŁOSNICA, trychinoza — choroba wywoła­na przez -*• wiośnie (nicienie) pasożytujące u człowieka i ssaków mięso- i wszystkożer-nych. Choroba ta jest szczególnie ciężka dla organizmu człowieka w okresie przechodzenia larw włośni do mięśni. Człowiek zakaża się przez spożycie mięsa z chorego zwierzęcia w formie nie gotowanej, dlatego do sprzedaży dopuszcza się tylko mięso odpowiednio bada­ne. [cz.j.]

WŁOSNICZKI -»• włosowate naczynia.

WŁOSNIE, trychiny (Trichinella) — pasożyt­nicze nicienie wywołujące u ssaków, a także u człowieka, groźną chorobę zwaną -*• włośni-cą. Jednym z najgroźniejszych pasożytów człowieka jest w. kręty (Trichinella spź-ra!ts), drobny nicień, długości 2—3 mm, wy­stępujący masowo. Zakażenie odbywa się przez zjedzenie nie gotowanego mięsa świni, w którym znajdują się otorbione larwy. W je-| licie człowieka larwy uwalniają się z otoczek, 'dojrzewają i wykształcają się w samce i sa­mice. Po kopulacji samce giną, natomiast samice wnikają do naczyń limfatycznych. Samice są żyworodne i w węzłach limfatycz­nych znoszą larwy, które poprzez krew do­stają się do mięśni, gdzie zwijają się spiralnie i otarbiają. Wokół torebek odkładają się sole wapnia, a w takiej formie larwy mogą prze­trwać ok. 30 lat. U człowieka obecność ok.

miliona larw prowadzi do śmierci. Opisany proces odbywa się tak samo u świni. Świnie zakażają się przez zjadanie zwłok porażonych szczurów. Wśród zwierząt wolno żyjących sta­łym źródłem infekcji są lisy. W kraju obo­wiązuje badanie mięsa (trichinoskopia), za­nim odda się je do spożycia, celem zapobie­żenia włośnicy. [cz.j.]

WŁOŚNIKI KORZENIOWE — wytwory ko­mórek skórki korzenia (ryzodermy). Różni­cują się w strefie włośnikowej korzenia przez uwypuklanie się komórek i intensywny szczy­towy wzrost tych uwypukleń. W różnicującym się w.k. jego jądro komórkowe przechodzi do części szczytowej i następnie stale zachowuje to położenie. W.k. mają krótki okres życia, po kilku dniach lub tygodniach obumierają,

Włosień otorblony w tkance mięśniowej: l — cysta, 2 — wlosień, 3 — mięsień, 4 — tkanka łączna

Kolejne stadia powstawania wlośmka z ryzodermy

a ich funkcje przejmują włośniki nowe, two­rzące się w porządku akropetalnym (-»• akro-petalny rozwój). Ryzoderma korzenia, a w szczególności komórki włośnikowe, są ukła­dem chłonnym rośliny: pobierają z gleby wodę z rozpuszczonymi w niej solami mine­ralnymi. W.k. wydatnie zwiększają powierz­chnię chłonną systemu korzeniowego. Struk­tura ryzodermy i wykształconych przez jej komórki w.k. jest przystosowana do pełnienia tej funkcji. Ściana komórkowa nie posiada zgrubień, nie jest pokryta kutykulą, zawiera duże ilości substancji pektynowych, łatwo chłonących wodę. Komórki wykazują wysoki stopień zwakuolizowania, a cytoplazma jest ograniczona do warstwy przyściennej. [E.P.]

WŁOKIENKA NERWOWE ->• neurofibryle.

ÓKNA ROŚLINNE, tibryle — komórki -» twardzicy, tkanki mechanicznej, silnie wy­dłużone, ostro zakończone, o bardzo wąskim świetle. Przeciętnie średnica tych komórek wynosi ok. 20 urn, długość l—2 mm. U nie­których roślin, np. u lnu, konopi, długość w.r. dochodzi do 100 mm, a u rami nawet do 550 mm (mają one zastosowanie w przędzal-

WŁÓKNIK

748

nictwie). W.r. mają silnie zgrubiałe wtórne ściany komórkowe, zwykle zdrewniałe, ze szczelinowatymi jamkami prostymi lub zre­dukowanymi jamkami lejkowatymi. W po­staci całkowicie zróżnicowanej w.r. są zazwy­czaj komórkami martwymi, w twardzicy wy­stępują w postaci warstw, pokładów, pasm, grup komórek. Mogą także występować w drewnie pierwotnym i wtórnym jako włókna drzewne. Powstały w toku ewolucji przypusz­czalnie z cewek, które utraciły zdolność prze­wodzenia wody, natomiast wyspecjalizowały się w funkcjach mechanicznych. Podobnie włókna łykowe mogą występować w łyku pierwotnym i w łyku wtórnym. U niektórych gatunków włókna mechaniczne znajdują się na obszarze kory pierwotnej łodyg roślin zielnych; znacznie rzadziej w korze pierwot­nej korzenia. Towarzyszą one również wiąz­kom przewodzącym, tworząc otaczające je pochwy sklerenchymatyczne albo przebiega­jące wzdłuż wiązki pasma. Ponadto mogą być zlokalizowane w skórce (włókna epidermalne) albo w tkance leżącej pod skórką (włókna hipodermalne), np. w szpilkach sosny, świer­ka. [E.P.]

WŁÓKNIK, fibryna — białawe nitkowate białko powstałe w wyniku działania ->• trom-biny na rozpuszczalny w osoczu krwi fibry-nogen. Ta przemiana jest podstawą ->- krzep­nięcia krwi. W. tworzy rusztowanie skrzepu zamykającego ranę. [S.S.]

WŁÓKNO OSIOWE -* neuryt.

WNĘTROSTWO — niezstąpienie jąder do worka mosznowego. W. może być wywołane zaburzeniami rozwojowymi lub przeszkodą mechaniczną. Czasem zstępuje jedno jądro, a drugie pozostaje w jamie ciała. Tempera­tura worków mosznowych jest o 3—7°C niż­sza od temperatury ciała, co jest niezbędnym warunkiem do produkcji normalnych plem­ników. Toteż skutkiem w. jest obumieranie plemników i niepłodność, chociaż popęd płciowy i zdolność do kopulacji zostają za­chowane. U człowieka w. zdarza się u 0,l°/o mężczyzn. Leczenie wymaga interwencji hor­monalnej lub chirurgicznej. W. jako zjawi­sko patologiczne występuje też u ogierów. U większości ssaków w. jest zjawiskiem nie­normalnym, jednakże u wielu z nich zstępo­wanie jąder odbywa się tylko w sezonie roz­rodczym, a u niektórych, jak np. u nosorożca, foki, słonia i wieloryba, jądra pozostają w jamie ciała przez cale życie. Są to przykłady w. fizjologicznego. [S.S.]

WNĘTRZNIAKI — pasożyty wewnętrz­ne. [cz.j.]

WODNE ROŚLINY -c hydrofity.

WODNICZKI, wakuole — wydzielone obsza­ry cytoplazmy otoczone błoną plazmatyczną, zwaną u roślin -»• tonoplastem, zawierające tzw. sok wakuolarny, który jest wodnym roz­tworem rozmaitych związków chemicznych. W. są najwcześniej poznaną strukturą komór­ki roślinnej. Już w XIX w. były modelami do przeprowadzania doświadczeń nad przepusz­czalnością błon biologicznych. W młodych, nie zróżnicowanych komórkach roślinnych w. zaj­mują niewielki obszar cytoplazmy. W czasie różnicowania w. powiększają się, łączą, aż do wytworzenia jednej olbrzymiej w., zajmują­cej praktycznie całą objętość komórki, poza wąskimi obszarami peryferycznej cytoplazmy, przylegającej bezpośrednio do błony komór­kowej. Istnieje kilka poglądów dotyczących pochodzenia w.; prawdopodobnie powstają przez rozrost cystern -*• retikulum endoplaz-matycznego. Podstawową rolą w. jest utrzy­mywanie komórek roślinnych w stanie tur-goru (napięcia błony). W komórkach nie­których glonów i wiciowców występują tzw. w. tętniące, które napełniają się wodą wni­kającą bezustannie do komórki, a następnie kurcząc się, wyciskają wodę na zewnątrz. Zob. też: w. trawienne. [W.K.1

WODNICZKI TRAWIENNE — kuliste orga-nelle komórkowe pierwotniaków pojawiające się okresowo w cytoplazmie, służące do tra­wienia. Zbudowane są z błony elementarnej obejmującej treść złożoną z wody i cząstek pokarmowych. Formują się w procesie -* fagocytozy lub ->• pinocytozy. Po sformowa­niu się cytoplazma wydziela do nich enzymy trawienne i twór taki przemieszcza się, zwy­kle ruchem kolistym, dookoła jądra (->• cy-kloza). Strawione składniki pokarmowe zo­stają wchłonięte przez cytoplazmę, a resztki nie strawione po zbliżeniu się w.t. do powierz­chni ciała wyrzucone do środowiska zewnętrz­nego. [Cz.J.]

749
1   ...   159   160   161   162   163   164   165   166   ...   173

Powiązany:

Leksykon biologiczny iconLeksykon spedytora

Leksykon biologiczny iconLeksykon kieszonkowy

Leksykon biologiczny iconLeksykon postaci z „Hobbita” R. J. J. Tolkiena

Leksykon biologiczny iconLeksykon historii polski po II wojnie światowej

Leksykon biologiczny iconLeksykon pojęĆ stosowanych w opiniach psychologiczno-pedagogicznych

Leksykon biologiczny iconBeaty, rymy, Życie. Leksykon muzyki hip-hop

Leksykon biologiczny iconAktualizacja danych 16. 12. 2005 Geoinformatyczny słownik I leksykon pau

Leksykon biologiczny iconNaturalizm biologiczny

Leksykon biologiczny iconViii. Biologiczny fundament

Leksykon biologiczny iconBudynek biurowo-handlowy, d dom handlowy Gottstein, ul. Ruska 3/4 / Barbara Banaś // W: Leksykon architektury Wrocławia / red nauk. Rafał Eysymontt, Jerzy

Umieść przycisk na swojej stronie:
Rozprawki


Baza danych jest chroniona prawami autorskimi ©pldocs.org 2014
stosuje się do zarządzania
Rozprawki
Dom