Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych niszczących zbiory




Pobierz 130.88 Kb.
NazwaKlasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych niszczących zbiory
Data konwersji29.09.2012
Rozmiar130.88 Kb.
TypCharakterystyka
Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych niszczących zbiory

biblioteczne


Jednym z ważniejszych czynników sprzyjającym niszczeniu książek w magazynach bibliotecznych jest wilgoć.

Źródłem jej mogą być:

  • uszkodzenia lub wady budynku,

  • zalania żywiołowe albo po pożarach,

  • skoki temperatury powodujące gwałtowne zmiany wilgotności względnej,

  • nieodpowiednie wietrzenie magazynów i innych pomieszczeń bibliotecznych, w których są składowane zbiory biblioteczne.

Przy podwyższonej wilgotności najbardziej narażone są odsłonięte grzbiety i brzegi kart; wilgoć wnikając w głąb książki bardzo powoli z niej uchodzi, ponieważ celuloza zawarta w papierze jest materiałem bardzo higroskopijnym. Jeśli nastąpi znaczne zawilgocenie, to wewnątrz książki zachodzą głębokie zniszczenia wywołane rozpulchnieniem klejów w oprawach czy przenikaniem barwników z opraw i ilustracji na sąsiednie karty, co tworzy odbicia i stwarza warunki do rozwoju pleśni, okładki deformują się i odstają. Wilgotny papier, klej, skórę, płótno atakują mikroorganizmy takie jak bakterie, pleśnie.


Pleśnie to mikroskopijnych rozmiarów grzyby (między innymi Aspergillus terreus, Acrothecium, Chaetomium globosum, Cladosporium, Oencillium notatum, Pellicularia isabellina, Penicillium), które mogą rozrastać się w bardzo duże kolonie. Kolonie grzybów rozwijają się w książkach, w których znajdują się dogodne warunki - tam gdzie jest duża ilość klejów roślinnych (klajster mączny) lub zwierzęcych (klej skórny lub kostny), tam gdzie woda i kurz wnikają łatwo - zarodniki grzybów zasiedlają książki. Kolonie grzybów mikroskopowych rozwijają się z zarodników, licznie występujących w powietrzu, kurzu i wszelkich zabrudzeniach. Do ich rozwoju wystarczy niewielka ilość wody. Grzyby, które bytują na papierze książek, na oprawach skórzanych, pergaminowych czy płóciennych, są do tych materiałów przystosowane, ponieważ na nich wyrosły i są zdolne do ich rozkładania.


Charakterystyka pleśni

Podstawą klasyfikacji pleśni jest złożoność ich budowy. Wyróżnia się pleśnie jednokomórkowe (składające się z silnie rozwiniętej komórki) i wielokomórkowe (tworzące skupiska poprzecznie podzielonych komórek). Pleśnie posiadają zdolność wykształcania tzw. grzybni powietrznej, rozwijającej się na zewnątrz pożywki pleśni. Pleśnie charakteryzują się wytwarzanymi strzępkami tworzącymi grzybnię pierwotną, na końcu których powstają zarodnie z zarodnikami. U niektórych gatunków pleśni na zakończeniach strzępków powstają charakterystyczne zgrubienia, tworzące bezpłciowe organy rozmnażania - tzw. konidia. Zarówno kształt zarodni, jak i układy konidii i ich kształty uważane są za cechę gatunkową, pozwalającą na klasyfikację gatunkową pleśni,

Pleśnie mogą rozmnażać się na dwa podstawowe sposoby:
- rozmnażanie wegetatywne (bezpłciowe) - przebiega poprzez zarodnikowanie, podział grzybni lub poprzez wykształcenie specjalnych strzępków, które oddzielając się od rodzimego organizmu tworzą nową strukturę. Najczęściej spotykanym u pleśni procesem rozmnażania wegetatywnego jest wytwarzanie zarodni z zarodnikami, które rozprzestrzeniają się wraz z prądami powietrza; w środowiskach im sprzyjających podejmują wegetację.
- rozmnażanie generatywne (płciowe) - przebiega przez zlanie się narządów płciowych (orga


nu) z końcówek strzępków dwóch różnych grzybni. W wyniku tego procesu tworzy się wielokomórkowa zygota, która w korzystnych warunkach wytwarza nową (potomną) grzybnię. Wiele grzybów barwi papier w wyniku procesów metabolicznych, towarzyszących przy pożywianiu się i wydzielaniu. Przyczyną zabarwień są najczęściej barwniki grzybów i promieniowców. Na papierze można zaobserwować rozległe kolonie grzybów w różnych odcieniach kolorów - różowego, żółtego, zielonego, szarego, brązowego.
W powietrzu pomieszczeń bibliotecznych i archiwalnych wykryto występowanie ponad 30 rodzajów grzybów pleśniowych, z których wiele jest groźnych dla materiałów bibliotecznych i bibliotekarzy


Materiał → 

Papier

karton, tektura

Skóra

Pergamin

Atramenty

Kleje naturalne

Tkaniny

Pieczęcie woskowe

Fotografie

Taśmy magnetofonowe

 Rodzaj grzyba

 Rodotorula

x

x

 

 

 

 

 

 

 

 Mucom

x

x

x

 

 

x

 

 

 

 Rhizopus

x

x

x

 

 

x

 

x

 

 Chaetomium

x

x

x

 

 

x

x

x

X

 Gymnoascus

x

 

 

 

 

 

 

 

 

 Aspergillus

x

x

x

x

X

x

x

x

X

 Penicillium

x

x

x

x

X

x

x

x

X

 Phoma

x

 

 

 

 

x

 

 

 

 Trichoderma

x

x

x

 

 

x

x

x

 

 Paecilomyces

x

x

 

 

 

x

 

x

 

 Trichotheclum

x

 

 

 

X

 

 

 

 

 Cephalosporium

x

 

 

 

 

 

x

 

 

 Scopulariopsis

x

x

 

 

 

x

x

x

 

 Monilia

x

 

x

 

 

x

 

 

 

 Verticillium

x

 

 

 

 

x

 

 

 

 Aureobasidium

x

x

 

 

 

x

x

 

 

 Hormiscium

x

 

 

 

 

 

 

 

 

 Helminthosporium

x

 

 

 

X

 

 

 

 

 Stachybotrys

x

 

 

 

X

x

 

 

 

 Cladosporium

x

x

x

 

 

x

x

 

 

 Altermaria

x

x

x

 

X

x

x

 

 

 Stemphylium

x

x

 

 

X

x

x

 

 

 Fusarium

x

x

x

 

X

x

x

x

 

 Doratomyces

x

 

 

 

 

x

x

 

 


Źródło :J. Wasilewska : Chora książka .- http://www.bu.kul.pl/akademia/2004_12_13/ksiazka_chora_3.htm [dostęp 2.04.2008]


Pleśnie (grzyby) książkowe pod mikroskopem




Acrostalagmus cinnabarinus



Alternaria geophila



Acrothecium



Botrytis cinerea



Aspergillus terreus



Penicillium sp.



Chaetromium fusiforme



Trichothecium roseum



Eidamella spinosa



Pellicularia isabellina



Chaetomium globosum



Helminthosporium sativum

Źródło: Wieprzkowski Jerzy, Konserwacja księgozbiorów, [w]: Biblioteka w szkole nr 11/12'91, Warszawa 1991


Grzyby należące do grupy podstawczaków - Basidiomycetes)

Grzyby te wywołują zmiany podobne do tych, które pochodzą od tzw. grzybów domowych, powodujących destrukcję drewna w budynkach. Zniszczenia takie zaobserwowano przede wszystkim w książkach wykonanych z papierów długowłóknistych, chociaż papiery tzw. drzewne (maszynowe gorszego gatunku) mogą wykazywać podobne objawy


Przykłady książek zaatakowanych przez pleśnie, bakterie i grzyby








Owady.

Owady do bibliotek dostają się przez otwarte okna, wentylatory, rury kanalizacyjne bądź przybywają w zarażonych książkach. Potrafią całymi latami pozostawać niezauważone.

Owady najchętniej żerują w tych miejscach na książkach, gdzie jest najwięcej kleju, a więc w grzbietach i okładkach. Drążą tam głębokie kanały, powodując osłabienie konstrukcji książki. Entomologowie stwierdzili występowanie w bibliotekach (w Polsce) kilkudziesięciu gatunków owadów. Do najczęściej u nas występujących owadów uszkadzających książki zaliczamy:

1. Rybika cukrowego (Lepisma saccharine), który dzięki przystosowaniu do życia w pomieszczeniach rozprzestrzenił się w budynkach mieszkalnych, bibliotecznych, składach papierów, sklepach, piekarniach itp. Może bez pożywienia obywać się całe miesiące; żywi się produktami spożywczymi, skóra, wełną. Za pożywienie służą mu też oprawy książkowe, fotografie, papier gazetowy - w których powoduje uszkodzenia w formie nadżerek wszystkich elementów książki.

2. Karaczany (hełmce - Blattodea): karaczan prusak (Blattella germanica) i karaczan wschodni (karaluch - Blatta orientalis) stały się plagą wielkich miast, opanowując pomieszczenia biurowe, hotele, sklepy i biblioteki. Obydwa gatunki żywią się klejami, uszkadzając grzbiety i oprawy książek. Są roznosicielami zarodników bakterii oraz grzybów pleśniowych, jednocześnie będąc bardzo odpornymi na środki owadobójcze i różne zabiegi dezynsekcyjne, a nawet działania typu IPM (integrated pest management - zintegrowane metody zwalczania szkodników).

3. Mól ziarniak (Nemapogon granellus), skórnik słoniniec (Dermestes lardarius), szubak dwukropek (Attagenus pellio) i szubak Smirnova (Attagenus smirnovi), przetycz (inaczej - pustosz wypuklak - Niptus hololeucus), mrzyk muzealny (Anthrenus museorum, Anthrenus verbasci), pustosz kradnik (Ptinus fur) i pustosz garbusik (Ptinus tactus - Gibbium psyloides) - to owady robiące powierzchniowe wżery w formie otworków na oprawach pergaminowych, skórzanych i płóciennych oraz wgłębne wżery do bloku książki.

4. Chrząszcze, które w książkach drążą kanaliki lub wygryzają chodniki:
– chrząszcze, które żerują w warstwach kleju roślinnego lub zwierzęcego, a tym samym uszkadzają pergamin i skórę. Są to żywiak chlebowiec z rodziny kołatkowatych (Sitodrepa panicea [Stegobium paniceum, Dermestes paniceus]), kołatek (Anobium punctatum) i świdrzyk cygarowiec z rodziny kołatkowatych (Lasioderma serricorne);
– chrząszcze, które żerują w oprawach drewnianych uszkadzają równocześnie inne materiały introligatorskie użyte do oprawy. Są to spuszczel pospolity (Hylotrupes bajulus), kołatek domowy (Anobium punctatum De Geer) i wyschlik grzebykorożny (Ptilinus pectinicornis);
– chrząszcze, które mogą rozwijać się w bloku książki powodując uszkodzenia wielu kartek. Są to dwa gatunki nie mające polskiej nazwy - Nicobium castaneum oraz Nicobium hirtum

Przykłady owadów żerujących w książkach:




Blatta orientalis - karaluchy; z lewej samiec i samica,
z prawej owady w różnych stadiach rozwoju



Blatella germanica - prusaki; z prawej samiec i nimfa,
z lewej owady w różnych stadiach rozwoju






Ptilinus
pectinicornis



Liposcelis
(gryzek)



Isoptera (termity): od lewej - reproduktor,
mały żołnierz, robotnik, żołnierz



Lasioderma
serricorne



Xestobium
rufovillosum






Lyctus brunneus



Hilotrupes bajulus



Ptinus fur (pustosz) - samica i samce



Attagenus pellio



Niptus hololeucus






Nicobium castaneum



Dermestes lardarius (skórnik słoniniec)



Kołatek domowy (Anobium punctatum)






Sitodrepa panicea (Stegobium
paniceum, Dermestes paniceus)



Anthrenus
museorum (mżyk)



Anthrenus
verbasci



Thermobia
domestica



Lepisma
saccharine (rybik)




Materiał → 

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

 Rodzaj owada

 Karaczany

x

 

x

x

x

 

 

 

 

 

 

x

 Rybik cukrowy

x

 

 

x

x

 

x

x

x

 

 

 

 Psotnik Kołatek

x

 

 

x

x

 

 

 

 

 

 

 

 Żywiak, Kołatek domowy

x

x

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Skórnik, Mrzyk muzealny

x

x

x

 

x

x

 

 

x

x

x

x



  źródło: B. Zyska, Ochrona księgozbioru przed zniszczeniem, t. 2,
Czynniki niszczące materiały w zbiorach bibliotecznych, Katowice 1993, s. 132


Gryzonie, które zasiedlają także budynki bibliotek

  1. mysz domowa (Mus musculus),

  2. szczur wędrowny (Rattus norvegicus)

  3. szczur śniady (Rattus rattus)

Potrafią przegryzać wiele materiałów i niszczyć różne przedmioty i urządzenia, między innymi rury wodociągowe, kable elektryczne, ubrania i książki. Oprócz czynionych uszkodzeń, zniszczeń i zabrudzeń przenoszą choroby zakaźne.


Inne zwierzęta, które - zasiedlając dostępne strychy i poddasza - pozostawiają tam grube warstwy swoich odchodów:

  1. nietoperze (Chiroptera)

  2. ptaki z rodziny gołębiowatych (Columbidae)


Literatura:

    1. J. Osięgłowski, Ochrona książki bibliotecznej, Poznań 2003,
      zalecenia IFLA w kwestii opieki i obchodzenia się z materiałami bibliotecznymi, Wrocław 1999,

    2. J. Szostak–Kotowa, Mikrobiologiczne zagrożenia papieru, [w:] Kwaśny papier, Kraków 2001, s. 158

    3. E. Potrzebnicka, Charakterystyka typowych zagrożeń i zniszczeń w zbiorach bibliotecznych XIX i XX wiecznych,[w:] Kwaśny papier, Kraków 2001,

    4. W. Sobucki, D. Rams, Zagrożenia biologiczne i fizykochemiczne dla zbiorów bibliotecznych,[w:] Notes Konserwatorski 1999, nr 2,

    5. A. B. Strzelczyk, Charakterystyka zniszczeń mikrobiologicznych w zabytkowych książkach,[w:] Notes Konserwatorski 1998, nr 1,

    6. A. B. Strzelczyk, J. Karbowska, Specyficzne zniszczenia papieru – foxing i destrukcja puszysta,[w:] Ochrona zabytków nr 2, 1995

    7. B. Zyska, Ochrona księgozbioru przed zniszczeniem, t. 2, Czynniki niszczące materiały w zbiorach bibliotecznych, Katowice 1993.



Dodaj dokument na swoim blogu lub stronie

Powiązany:

Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych niszczących zbiory iconKlasyfikacja czynników szkodliwych I niebezpiecznych występujących w procesie pracy

Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych niszczących zbiory iconW sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki2

Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych niszczących zbiory iconKarta badań I pomiarów czynników szkodliwych czynnik chemiczny

Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych niszczących zbiory iconNajistotniejsze zagrożenia ze strony biologicznych czynników chorobotwórczych w sezonie letnim

Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych niszczących zbiory iconInstrukcja w sprawie badań I pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia na stanowiskach pracy

Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych niszczących zbiory iconInformacja najistotniejsze zagrożenia ze strony biologicznych czynnikow chorobotwórczych w sytuacji wystąpienia powodzi

Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych niszczących zbiory icon20. Metody utrwalania żywności klasyfikacja I charakterystyka skuteczności czynników utrwalających

Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych niszczących zbiory iconWykaz jednostek medycyny pracy z terenu województwa wielkopolskiego prowadzących badania kandydatów na studia doktoranckie, którzy w trakcie studiów są narażeni na działanie czynników szkodliwych, uciążliwych lub niebezpiecznych dla zdrowia

Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych niszczących zbiory iconOgólna nazwa procesów niszczących

Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych niszczących zbiory iconD obra klasyfikacja musi być klasyfikacją naturalną, opartą na podobieństwach budowy I rozwoju. 1

Umieść przycisk na swojej stronie:
Rozprawki


Baza danych jest chroniona prawami autorskimi ©pldocs.org 2014
stosuje się do zarządzania
Rozprawki
Dom