Geografia fizyczna Morza Bałtyckiego




Pobierz 82.11 Kb.
NazwaGeografia fizyczna Morza Bałtyckiego
Data konwersji01.10.2012
Rozmiar82.11 Kb.
TypDokumentacja
Geografia fizyczna Morza Bałtyckiego


Bałtyk jest morzem śródlądowym, szelfowym, otoczonym lądem jednego tylko kontynentu. Należy do najmłodszych mórz Atlantyku. Jest najmłodszym morzem Europy. Nazwa Bałtyk (Mare Balticum) została przyjęta w XI wieku i pochodzi prawdopodobnie od starosłowiańskiego słowa blato, oznaczającego wielką, słoną wodę.

Niecka Bałtyku powstawała stopniowo w ciągu całego czwartorzędu, a więc podczas ostatniego około jednego miliona lat, najintensywniej w połowie tego okresu. Kształtowały ją lądolody skandynawskie, które rozwijały się na początku i pod koniec zimnych okresów czwartorzędu. Okresy zimne – glacjalne były rozdzielane w czwartorzędzie przez stosunkowo krótkotrwałe (ok. 10000 lat) okresy ciepłe – interglacjalne. Bałtyk południowy i południowo-zachodni rozwijał się i nadal się rozwija na obszarze występowania serii osadowych pokrywy permo-mezozoicznej. W rejonie Bałtyku południowo-zachodniego pokrywa ta przysłania głęboko w podłożu geologicznym ukryte struktury fałdowe kalenoidów pomorskich. Tylko Zatoka Botnicka wraz z rejonem Morza Alandzkiego i Archipelagiem Wysp Alandzkich jest położona w obrębie tarczy krystalicznej Fennoskandii, natomiast Bałtyk właściwy w swojej części północnej zajmuje zachodnie peryferia rozległej płyty wschodnio-europejskiej. Najmłodsza pokrywa osadowa kenozoiku jest reprezentowana w części południowej morza przez osady czwartorzędowe i skąpe resztki osadów trzeciorzędowych, zachowanych tylko nie opodal dzisiejszej linii brzegowej morza, gdy w sąsiedztwie, na Pomorzu, miąższości trzeciorzędu często przekraczają 100 m. Świadczy to o tym, że niecka Bałtyku zawdzięcza swe powstanie usunięciu stąd przede wszystkim utworów trzeciorzędowych i dopiero następnie dalszemu egzaracyjnemu niszczeniu skał starszego podłoża geologicznego.

Rozwój Morza Bałtyckiego jest związany z wytapianiem się lodowca w czasie ostatniego zlodowacenia północnopolskiego (Wisły) oraz z podnoszeniem i obniżaniem się obszaru północnej Europy (proces izostazji).

Wcześniejsze zlodowacenia – południowopolskie i środkowopolskie zostawiły niewielki ślad, który możemy dzisiaj zaobserwować – wiele drobnych kamyków na plaży to skałami magmowe (granitów, gabra, sjenitów). Większe okazy znajdują się na dnie morza,
a ich obecność związana jest z działalnością transportową lodowca.

Pod koniec zlodowacenia północnopolskiego, powstało w pierwszej fazie Bałtyckie Jezioro Lodowcowe.



Utworzyło się około 12 tysięcy lat temu z wód topniejącego lodowca. Zajmowało obszar dzisiejszego Bałtyku właściwego, a jego poziom był o ponad 20 m wyższy od ówczesnego poziomu oceanu. Nadmiar wód słodkich spływał prawdopodobnie w kierunku północno-wschodnim do Morza Białego. Przypuszcza się, że również na zachodzie mogło istnieć wąskie połączenie z Morzem Północnym. Surowy, arktyczny klimat, zbliżony do klimatu współczesnej Grenlandii, nie sprzyjał rozwojowi roślin i zwierząt - fauna i flora wód Jeziora Lodowcowego były bardzo ubogie, składały się głównie z gatunków słodkowodnych.



W wyniku cofania się lodowca, na obszarze południowej Szwecji stopniowo wyłaniał się pomost lądowy, oddzielający Bałtyk od oceanu. Około 10 tysięcy lat temu został on przełamany i rwąca rzeka wód bałtyckich ruszyła na zachód, aż do wyrównania poziomu z oceanem. Następnie przez otwarte połączenie z Morzem Północnym zaczęła napływać słona woda oceaniczna. Jezioro stopniowo przekształcało się w zbiornik morski, który nazwano Morzem Yoldiowym od dominującego w nim małża Yoldia (Portlandia) arctica. Przypuszcza się, że w okresie tym istniało jeszcze połączenie z Morzem Białym i tą drogą napływały do ówczesnego morza gatunki arktyczne, z których część przetrwała w Bałtyku do dziś.



Około 9 tysięcy lat temu lodowiec niemal całkowicie stopniał
i uwolniony od ogromnego ciężaru ląd obecnej Skandynawii zaczął się podnosić. W efekcie nastąpiło odcięcie Bałtyku od wód oceanicznych i przekształcenie Morza Yoldiowego
w ogromne wysłodzone jezioro, zasilane wodami rzek
i strumieni spływających z resztek lodowca. Zasiedliła je typowa fauna słodkowodna, gatunki morskie niemal całkowicie wyginęły. Szczególnie licznie występował ślimak przytulik - Ancylus fluviatilis, od którego nazwano powstały zbiornik Jeziorem Ancylusowym. Nastąpiło znaczne ocieplenie klimatu.



Wskutek podniesienia się poziomu oceanu, około 7 tysięcy lat temu, nastąpiło połączenie Jeziora Ancylusowego
z Morzem Północnym przez cieśniny duńskie. Napływ wód oceanicznych spowodował wzrost zasolenia i kolejne przekształcenie Bałtyku w zbiornik słonawowodny,
w którym zasolenie było o 5-6 ‰ wyższe niż obecnie. Wraz z wodami oceanicznymi dostała się tu fauna i flora borealna, występująca w Bałtyku do dziś. Dominującym gatunkiem był ślimak pobrzeżek Littorina littorea. Nastąpiło dalsze ocieplenie klimatu, temperatura u południowych brzegów Bałtyku była 2-3°C wyższa od dzisiejszej.

Bałtyk współczesny


Z końcem okresu litorynowego (ok.3 tys. lat temu) nastąpiło ponowne podniesienie się dna w cieśninach duńskich. Spowodowało to słabszy dopływ wód oceanicznych z Morza Północnego i obniżenie zasolenia Bałtyku. Powstało typowe morze słonawe, jakie znamy dzisiaj.

Gatunki przewodnie poszczególnych faz rozwoju Bałtyku

Morze Yoldiowe

Jezioro Ancylusowe

Morze Litorynowe







Yoldia arctica

Ancylus fluviatilis

Litto




Współczesny Bałtyk uformował się 2 tys. lat temu. Topografia współczesnego Bałtyku jest wynikiem działań kilku działających, bądź kolejno zmieniających się, czynników jak najściślej jednak związanych z procesem zlodowacenia. Czynniki te to:
• Cofanie się lądolodu - stopniowe topnienie lodowca skandynawskiego. W związku z tym wyzwalały się ogromne ilości wód spływających rzekami po przedpolu lodowca w kierunku pd. lub ku zach., wody te wypełniały zagłębienia terenowe.

• Żłobiąca rola lodowca - potężny nacisk lodowca spowodował pogrążanie się skorupy ziemskiej w bardziej plastyczne podłoże. Następstwem tego ruchu pionowego było wtargnięcie wód z otwartego morza od zachodu. Gdy lądolód znów topniał i obszar Skandynawii znalazł się pod mniejszym ciśnieniem, równowaga izostatyczna została zakłócona i zaznaczył się ruch powolny i stopniowy w przeciwnym kierunku, który trwa do dziś.
• Topnienie lodów na obszarze półkuli północnej i wyzwolenie ogromnej ilości wody spowodowało transgresję morza w lądowe zagłębienia i niziny.


Obecnie powierzchnia naszego morza wynosi łącznie z cieśninami duńskimi 415,266 km2 (bez cieśnin 385 000 km2), natomiast objętość 22 mln km3.

Od północy Morze Bałtyckie ograniczone jest Półwyspem Skandynawskim, a z Morzem Północnym łączy się przez Cieśniny Duńskie: Wielki Bełt, Mały Bełt, Sund, Kattegat
i Skagerrak.

Granice morza wyznacza linia poprowadzona od północnego cypla Półwyspu Jutlandzkiego (przylądek Grenen) do wyspy Tjörn (Szwecja).

Nad Morzem Bałtyckim leżą następujące państwa: Dania, Szwecja, Finlandia, Estonia, Litwa, Łotwa, Rosja, Polska, Niemcy, a do jego zlewiska należą ponadto: Norwegia, Czechy
i Słowacja.

Dzieląc Bałtyk na regiony możemy wyodrębnić oddzielne trzy akweny (lub wg innego podziału na siedem regionów): południowy - Basen Bornholmski, środkowy - Basen Gotlandzki i północny - Basen Botnicki. W Basenie Bornholmskim pierwsza z kolei - Głębia Arkońska, ok.50 m głębokości sięga po wyspę Bornholm, druga rozleglejsza i głębsza - Głębia Bornholmska (105 m), znajduje się na wschód od wyspy. Od północy łączy je Rynna Bornholmska, położona między Bornholmem a wybrzeżem szwedzkim. Basen Gotlandzki, najrozleglejszy i najgłębszy, o południkowym przebiegu, sięga po rejon Wysp Alandzkich
i szkier fiński, który oddziela go od Basenu Botnickiego. Rozległa Głębia Gotlandzka (250 m), leży na wschód od wyspy Gotlandii, nieco na północny-zachód od niej, między Gotlandią a Sztokholmem znajduje się najgłębsze miejsce na Bałtyku - Głębia Landsort (459 m).
W południowym rejonie Basenu Gotlandzkiego leży Głębia Gdańska (113 m), połączona
z Głębią Bornholmską Rynną Słupską. Basen Botnicki jest wielką zatoką, przedzieloną wyniosłością dna (wynoszącą się na 30-50 m pod powierzchnię wody) na dwa rejony: południowy tzw. Morze Botnickie i północny - właściwą Zatokę Botnicką, o największym zagłębieniu 140 m.

Zatoki Morza Bałtyckiego również mają dno urozmaicone. W Zatoce Fińskiej, wzdłuż jej osi ciągnie się głęboka rynna (średnia głębokość 100 m, maksymalna 123 m). Zatoka Ryska jest akwenem płytkim ze średnią głębokością 23 m i maksymalnymi głębokościami w środku akwenu do 62 m. W Południowym Bałtyku można wyróżnić jeszcze dwie mniejsze zatoki: Pomorską (głębokość maksymalna 15 m) i Gdańską (116 m) mające dość szerokie połączenie z Bałtykiem oraz typowe zalewy przybałtyckie - płytkie (głębokość rzędu kilku metrów), o stosunkowo dużej powierzchni i wąskim połączeniu z morzem: Zalew Szczeciński (powierzchnia 678 km2), Zalew Wiślany (838 km2) oraz Zalew Kuroński (1613 km2).
Na dnie można wyróżnić płycizny ( Słupska, Odrzańska, Środkowa) oraz głębie.
Trzeba przyznać, że Morze Bałtyckie ma urozmaiconą linię brzegową. Składają się na nią:

  • zatoki - Botnicka, Fińska, Ryska, Gdańska, Pomorska

  • zalewy – Kuroński, Wiślany

  • wyspy – Gotlandia, Sarema, Bornholm, Fionia, Alandzkie, Duńskie

  • półwyspy – Skania, Hel

  • mierzeje – helska, wiślana, łebska

  • cieśniny – Wielki i Mały Bełt, Sund





Główny podział Morza Bałtyckiego

Jak widać po największych głębokościach (maksymalna 459 m Głębia Landsort), Bałtyk jest morzem płytkim o średniej głębokości 52,3 m. Około 80% jego powierzchni leży na głębokości między 50 a 100 m. Tylko 2% leży poniżej 200 m.

Bałtyk należy do mórz chłodnych. Jego temperatura zależy od szerokości georaficznej,
a także od zasolenia (słabiej zasolona woda łatwiej zamarza). Temperatura wód powierzchniowych odznacza się dużymi wahaniami w ciągu roku. Średni jej przebieg kształtuje się od 1*C w lutym do 17-19*C w lipcu i sierpniu na pd. i pd-wsch. i 12-13*C
w pn. części Morza B ; wartości średnie roczne wahają się w granicach 8-9*C.W Zatoce Botnickiej i wschodniej części Zatoki Ryskiej zlodzenie morza występuje od listopada do maja, w pd.części Bałtyku jest ono na ogół niewielkie.

Na polskim wybrzeżu zjawiska lodowe pojawiają się zazwyczaj w drugiej połowie stycznia i utrzymują się do początku marca, z wyjątkiem zalewów Szczecińskiego
i Wiślanego, gdzie występują już w połowie grudnia. W czasie surowych zim pokrywa lodowa zajmuje ponad 250 tys. km2 morza stwarzając ciężkie warunki dla żeglugi na płytszych wodach Bałtyku – lód osiąga wtedy grubość 50-70cm.

Morze Bałtyckie jest największym na świecie morzem słonawym. Przeciętne zasolenie jego wód powierzchniowych wynosi: 7-8‰ w Bałtyku Właściwym i 2-3‰ w Zat.Fińskiej. Zasolenie wód morza zwiększa się wyraźniej wraz z głębokością. I tak zasolenie wód dennych w Głębi Bornholmskiej wynosi 15‰, w głębiach Gdańskiej i Gotlandzkiej 13-14‰, Głębi Landsorckiej 11‰, Głębi Alandzkiej już tylko 7-8‰, Botniku Południowym 6-7‰
i Botniku Północnym zaledwie 4-5‰. Pod względem temperatury i zasolenia wody Morza bałtyckiego charakteryzuje struktura wielowarstwowa, najwyraźniejsze są jednak dwie warstwy: górna izohalinowa warstwa wód wysłodzonych pochodzących z rzek i opadów, charakteryzująca się mniejszą gęstością oraz dolna izotermiczna warstwa wód słonych pochodzenia oceanicznego (wlewy z Morza Północnego).

Zasolenie oprócz od głębokości zależy od:
- wód wpadających - rzeki wprowadzające wodę obniżają zasolenie
- opadów – obniżają one zasolenie
- utrudnionej wymiany wody z Atlantykiem - obniża to zasolenie
- parowania wody - podwyższa to zasolenie





Zasolenie Bałtyku

Oprócz zasolenia i temperatury ważna jest przezroczystość Bałtyku która waha się od 6-15 m w Zatoce Gdańskiej do 19 m w okolicach Bornholmu.

Na Bałtyku występują lokalne prądy morskie:

  • powierzchniowy prąd wody słodkiej (opadowej), płynący na zachód;

  • głębinowy prąd wody słonej, przynoszący słone wody z Morza Północnego;

  • dryfy, powodujące potok rumowiska skalnego, szczególnie piasku i tworzenie mierzei (przy wybrzeżach południowych)

Ogólna cyrkulacja wód w Morzu Bałtyckim ma charakter cyklonalny, przeciwny ruchowi wskazówek zegara. Wzdłuż polskiego brzegu morskiego płynie z zachodu na wschód, prąd powierzchniowy o prędkości kilku do kilkunastu cm/s, wywołany wiatrem zachodnim. Główny jednakże prąd, płynie ze wschodu na zachód wzdłuż wybrzeży Szwecji, wyprowadza on nadmiar wód bałtyckich przez cieśniny duńskie do Morza Północnego. Pośrodku morza tworzą się odrębne zawirowania; zwłaszcza w czasie silnych sztormów powstają liczne wiry, powodujące intensywne pionowe mieszanie wody. Mimo śródlądowego charakteru, Bałtyk odznacza się dużym falowaniem wiatrowym – należy on do mórz burzliwych. Fale są krótkie i strome. Podczas przeciętnego sztormu powstaje fala wysokości 4-5 m i długości 60-90 m; największe wysokości fal wiatrowych osiągają 9m. Podczas sztormów powstają znaczne podpiętrzenia względnie obniżenia poziomu wody u wybrzeży.
Pływy na Morzu Bałtyckim są niewielkie, półdobowe, zmniejszające się w kierunku wschodnim. Docierająca z Morza Północnego fala pływowa zanika szybko już w cieśninach duńskich; w Kattegacie fale pływowe osiągają wysokość od 30-40cm, w Zat.Kilońskiej – do10cm, na Bałtyku Właściwym - 1-3 cm, w północnej części Zat. Botnickiej – około 0,5cm, na wschodnich krańcach Zat.Fińskiej –około 10cm.

Mówiąc o geografii fizycznej morza trzeba również wspomnieć o brzegach. Brzegi Bałtyku kształtowały się pod wpływem ruchu wody morskiej, zależnie od swojej budowy geologicznej. Wybrzeża Bałtyku możemy podzielić na:

  • mierzejowe – płaskie wybrzeże z zatokami zamykanymi przez piaszczyste, wąskie półwyspy (mierzeje, kosy) – częste są przybrzeżne jeziora oraz zalewy połączone
    z morzem wąskim przemykiem - południowe Wybrzeża (np. Mierzeja Wiślana, Półwysep Helski). Powstają w miejscach, gdzie długie wybrzeża nagle skręca
    w stronę zatoki, prądy przybrzeżne usypują wąskie półwyspy (mierzeje), które odcinają od morza zalewy i jeziora przybrzeżne

  • zalewowo-mierzejowe (plaża) – budowane przez morze, tereny nisko położone są
    zalewane

  • klifowe – są to wysokie wybrzeża opadające ku morzu stromą ścianą zwaną klifem:
    u podnóża klifu niekiedy występuje wąska plaża. Powstaje w ten sposób, że fale uderzające z wielką siłą w wysoki brzeg przecinają go, powodując jego obrywanie się i cofanie; u podnóóża klifu tworzy się lekko nachylona ku morzu platforma abrazyjna. (wyspa Wolin, Gdynia-Orłowo)

  • fierdowe – wybrzeże z zatokami o ścianach dość stromych, ale niezbyt wysokich (30-50 m). Powstaje przez zalanie morzem niezbyt głębokich dolin lodowcowych na obszarach wyżynnych

  • szkierowe (skierowe) – wybrzeże z bardzo dużą ilością małych pagórkowatych wysepek, ledwo wynurzających się nad powierzchnię. Wyspy – szkiery są wygładzonymi przez lodowiec i fale morskie pagórkami granitowymi (zalane morzem obszary z licznymi mutonami i drumlinami (wybrzeża Szwecji i Finlandii)

  • lobowe – rozległa, jęzorowa zatoka o dość regularnej linii brzegowej. Powstały przez zalanie morzem rozległych zagłębień końcowych lodowca (Zatoka Gdańska)

  • ferdowe – liczne rozległe i głębokie rynny ciągnące się z lodu lądu i wpadające do morza. Powstaje przez zalanie morzem obszarów akumulacji polodowcowej, ponacinanych rynnami subglacjalnymi (wsch. wybrzeża Danii).

Zlewisko Bałtyku ma powierzchnię ok. 1721 233 km2, co stanowi około 17% obszaru Europy. Ogółem wpada do Bałtyku 250 rzek (w kolejności wprowadzonej ilości wody: Newa, Wisła, Kemi, Gota, Niemen, Odra, Lule, Angerman, Dźwina). Wprowadzają one do niego w ciągu roku łącznie 470 km3 wody. Tylko 32 rzeki doprowadzają więcej niż 50 m3 /s każda.


Literatura:


  1. Choiński A., Kaniecki A., Wielka encyklopedia geografii świata, tom IV „Wody Ziemi”, Kurpisz, Poznań 1996;

  2. Mizerski W., „Tablice geograficzne”, Adamantan, Warszawa 1998;

  3. Majewski A. „Oceany i morza”, PWN, Warszawa 1992.







Dodaj dokument na swoim blogu lub stronie

Powiązany:

Geografia fizyczna Morza Bałtyckiego iconZagadnienia- geografia I. Geografia fizyczna ogólna z elementami geologii

Geografia fizyczna Morza Bałtyckiego iconGatunki ryb morza bałtyckiego

Geografia fizyczna Morza Bałtyckiego iconPoznanie I wycena walorów Morza Bałtyckiego

Geografia fizyczna Morza Bałtyckiego iconPrzedsiębiorczość kobiet w krajach regionu Morza Bałtyckiego

Geografia fizyczna Morza Bałtyckiego iconWpływ na środowisko Morza Bałtyckiego – zanieczyszczenia przemysłowe

Geografia fizyczna Morza Bałtyckiego iconWpływ na środowisko Morza Bałtyckiego – zanieczyszczenia przemysłowe

Geografia fizyczna Morza Bałtyckiego iconAgenda 21 dla regionu Morza Bałtyckiego – “Bałtyk 21”

Geografia fizyczna Morza Bałtyckiego iconStrategia Unii Europejskiej dla regionu Morza Bałtyckiego

Geografia fizyczna Morza Bałtyckiego icon12 Konferencja Prokuratorów Generalnych Państw Regionu Morza Bałtyckiego

Geografia fizyczna Morza Bałtyckiego iconRegulamin uzupełniający III runda Indywidualna Pucharu Morza Bałtyckiego

Umieść przycisk na swojej stronie:
Rozprawki


Baza danych jest chroniona prawami autorskimi ©pldocs.org 2014
stosuje się do zarządzania
Rozprawki
Dom