II. Periodyzacja historii powszechnej




Pobierz 300.4 Kb.
NazwaII. Periodyzacja historii powszechnej
strona3/8
Data konwersji02.10.2012
Rozmiar300.4 Kb.
TypDokumentacja
1   2   3   4   5   6   7   8
Morze Północne i Bałtyk. Szlak handlowy prowadzący przez te morza łączył północną i wschodnią Europę z rozwiniętymi gospodarczo rejonami zachod­niej Europy: Anglią, Flandrią, Brabancją. Statkami do zachodniej Europy pły­nęły towary masowe: zboże, drewno budowlane, popiół, futra, wosk, miód, wełna. Na wschód dostarczano: ryby (szczególne znaczenie miały śledzie -z uwagi na dużą ilość postów w religii katolickiej), sól, wino, piwo, metale, sukno. Handel w tym rejonie zmonopolizowały miasta niemieckie, które w XIII w. utworzyły związek zwany Hanzą Niemiecką, liczący 70 miast, z Lu­beką na czele. Do znaczących portów hanzeatyckich należały: Hamburg, Szcze­cin, Gdańsk, Wismar, Brema, Ryga; z miast lądowych: Kolonia, Magdeburg, Frankfurt nad Odrą, Wrocław - wszystkie położone nad spławnymi rzekami wpadającymi do Morza Północnego bądź Bałtyku. Hanzeaci, dysponując poważną siłą zbrojną (flota wojenna), niszczyli konkurencję Duńczyków, Norwegów i Holendrów. Posiadali znaczące faktorie: w Bergen (Norwegia), w Londynie, w Brugii (Flandria) i w Nowogrodzie Wielkim (na Rusi). Potęgę Hanzeatów podkopały dopiero zmiany gospodarcze doby wielkich odkryć geo­graficznych: państwa narodowe ograniczyły ich monopol poprzez budowę wła­snych flot (Anglia, Holandia) i likwidację hanzeatyckich faktorii (por. rys. 3).

Szampania i Flandria. Kupcy lewantyńscy i hanzeatyccy spotykali się od po­łowy XII w. na słynnych jarmarkach w hrabstwie Szampanii (teren neutralny między Niemcami, Francją i Włochami). W czterech miastach (Lagny, Bar--sur-Aube, Provins, Troyes) odbywało się 6 jarmarków, trwających prak­tycznie przez cały rok. Upadek jarmarków szampańskich przyniosła wojna stuletnia (włączenie Szampanii do Francji), głównie nawiązanie regularnej i ^

glugi między Włochami a Flandrią (w 1314 r. wenecka galera po raz piefl szy, przez Gibraltar i wokół brzegów Francji, dotarła do Antwerpii).

Hrabstwo Flandrii (dzisiaj pogranicze Belgii i Francji) już od XII w. by 2 ważnym ośrodkiem produkcji sukna, opartej na wełnie importowanej z M glii; powszechnie stosowany był tu nakład. Znaczącym ośrodkiem handlu mi r dzynarodowego była w XIV w. Brugia, która przejęła rolę jarmarków szafj pańskich. W Brugii nie obowiązywało tzw. prawo o gościach, które gdzie i 2 dziej nie pozwalało obcym zawierać między sobą transakcji handlowych.

2. Ekonomiczne konsekwencje wielkich odkryć geograficznych

Przyczyny i przebieg odkryć. Były one liczne i bardzo złożone. Podstawowe znaczenie miały przyczyny ekonomiczne: poszukiwanie drogi morskiej do In­dii w celu pozyskiwania korzeni oraz kruszców szlachetnych - złota i srebra

- których zaczęło dotkliwie brakować w Europie z powodu ujemnego bilan- su handlu średniowiecznego z Lewantem. Kierowano się również pobudkami religijnymi; celem było szerzenie chrześcijaństwa wśród pogan i niewiernych. Niemałą rolę odegrały tendencje ekspansjonistyczne nowych państw narodo­wych zachodniej Europy i ich wzajemna rywalizacja.

W ciągu XV w. narastały przesłanki umożliwiające podejmowanie dale­kich wypraw morskich:

  • postęp w dziedzinie nawigacji (budowa większych statków - karawel, zastosowanie żagli, busoli, przyrządów określających położenie na otwartym morzu);

  • rewolucja intelektualna epoki Odrodzenia (nawrót do tezy starożytnych astronomów o kulistości Ziemi, rozbudzenie ciekawości odkrywczej u wielu jednostek);

  • powstanie w Hiszpanii dużych grup ubogiego rycerstwa, po wypędze­niu Maurów pozostającego bez zajęcia, zainteresowanego poszukiwa­niem bogactw zamorskich;

  • podjęcie, przez monarchów portugalskich i hiszpańskich, finansowania wypraw.

Najwcześniej - bo już na początku XV w. - poszukiwania drogi morskiej do Indii rozpoczęli żeglarze portugalscy, wspierani przez księcia Henryka 7M glarza. Dotarli oni najpierw do Zatoki Gwinejskiej, następnie do Przylądka? Dobrej Nadziei (Bartolomeu Diaz, 1488) i wreszcie do wybrzeży Indii (Vasco| da Gama, 1498).

Wcześniej Krzysztof Kolumb (Genueńczyk w służbie hiszpańskiej) pod­jął próbę dopłynięcia do Indii w kierunku zachodnim; 12 października 1492 r.| dociera do jednej z wysp archipelagu Bahama, przekonany, że są to wybrzei ża Azji. Dopiero Amerigo Vespucci w 1499 r. dochodzi do przekonania, żel Kolumb odkrył nowy kontynent - Amerykę (nazwany tak na cześć Vespuc| ciego).

W latach 1519-1522 podróży dookoła świata dokonał Ferdynand Magel­lan (w służbie hiszpańskiej), co ostatecznie potwierdziło tezę o kulistości Zie­mi (por. rys. 6).

Imperia kolonialne Portugalii i Hiszpanii. Na wybrzeżach Afryki (Angolą Mozambik, Zanzibar) i Indii (Goa, Kalikat) Portugalczycy zakładali faktorie! handlowe, bezwzględnie niszcząc konkurencyjny handel arabski na Morzu! Czerwonym i Oceanie Indyjskim. Na początku XVI w. dotarli (Alfonso Ali buquerque) do Molukków, Sumatry, Chin (faktoria w Macao) i Japonii (fak­toria w Nagasaki). Opanowali również wybrzeża Brazylii (Pedro Cabral, 1500)

- por. rys. 7. Portugalskie władztwo kolonialne przynosiło wielkie dochody
z handlu korzennego, ale nie gwarantowało trwałości. Brakowało bowiem lud­
ności do prowadzenia systematycznej kolonizacji i podporządkowania sobie
zdobywanych terytoriów.

Hiszpanie budowali za to swoje mocarstwo kolonialne szybko i środkami skrajnej przemocy. Opanowali w ciągu pierwszej polowy XVI w. olbrzymie terytoria: Wielkie i Małe Antyle, Kubę, Meksyk (po zniszczeniu cywilizacji Azteków przez konkwistadora Fernanda Corteza) oraz Peru w Ameryce Po­łudniowej (po zniszczeniu cywilizacji Inków przez Francisca Pizarra). W po­łowie XVI stulecia Hiszpanie panowali dodatkowo nad Filipinami (podbił je Magellan) na Pacyfiku oraz nad Ameryką Środkową. Podbite tereny były sys­tematycznie kolonizowane przez ludność napływającą z Europy, tubylcy zaś

- Indianie - stali się poddanymi. W swych posiadłościach Hiszpanie zachłan­
nie eksploatowali przede wszystkim metale szlachetne. Naprzód była to gra-

bież, potem systematyczne wydobycie, szczególnie w Peru, po odkryciu) w 1545 r. bogatych złóż srebra koło Potosi. Do Hiszpanii płynęły słynna „srebrne floty". Podbój wiązał się z eksterminacją ludności indiańskiej (Eu­ropejczyków szokowały krwawe ofiary z ludzi oraz kanibalizm tubylców), alt też z wprowadzeniem europejskich metod produkcji oraz ewangelizacją In­dian (por. rys. 8).

Rewolucja handlowa. Ekspansja zewnętrzna Europejczyków spowodowali wielkie zmiany w handlu, które określa się mianem „rewolucji handlowej" Oznaczała ona doniosłe zmiany w zakresie:

  1. zasięgu geograficznego europejskiej wymiany handlowej, przebiegu drój handlowych i rozwoju znaczących centrów handlowych;

  2. asortymentu towarów będących przedmiotem wymiany;

  3. organizacji wymiany towarowej.

Handel średniowieczny ograniczał się do basenu Morza Śródziemneg« i Bałtyku oraz dróg lądowych. Po wielkich odkryciach geograficznych rozwil ja się handel transoceaniczny (przez Atlantyk z Europy do obu Ameryk; z Afryki do Ameryki, wokół Afryki przez Ocean Indyjski do Indii i na Dalej ki Wschód). Podupada w związku z tym znaczenie miast włoskich i hanzę atyckich. Rozwijają się natomiast nowe centra handlowe nad Atlantykiem! Lizbona w Portugalii, Kadyks i Sewilla w Hiszpanii oraz Antwerpia w Nider-j landach.

Wyraźnie poszerzył się asortyment towarów, nie ograniczał się on - jal to było w Średniowieczu - do towarów luksusowych. Na rynki weszły nowtl towary kolonialne: kawa, kakao, herbata, tytoń - spożycie ich, mimo znacz-t nych oporów ze strony władz, poczęło wzrastać; tworzyły one nową modę koni sumpcyjną w Europie. Ameryka dała Europie nowe towary: pomidory, ziemi niaki, kukurydzę. Wyjątkowego znaczenia nabrał handel czarnymi niewolni­kami z Afryki.

W zakresie organizacji handlu odnotować należy początek tzw. epoki kupca osiadłego, w przeciwieństwie do Średniowiecza, kiedy kupcy docierał li z towarem do odbiorców (handel karawanowy). Nowymi instytucjami obi rotu towarowego stają się giełdy towarowe, gdzie dokonuje się transakcji hurtowych na podstawie wystawionych próbek towarów. Powstają wielkii organizacje handlowe zorganizowane na zasadzie spółek akcyjnych (założył ciele wypuszczali określoną ilość akcji, kwoty uzyskane z ich sprzeda stanowiły podstawę kapitału zakładowego, zyski zaś dzielono proporcjonall nie do liczby posiadanych akcji). Upowszechnia się nowoczesny system księ­gowości kupieckiej i bilansowania stanu majątku (tzw. system księgowość? dwustronnej).

Inflacja monetarna. Od początku XVI w. we wszystkich krajach europejskich rosną ceny, szczególnie wysokie tempo tego wzrostu przypada na drugą po­łowę stulecia. Najbardziej wzrosły ceny żywności (zboża), nieco słabiej arty­kułów rzemieślniczych, najmniej natomiast zwyżkowały płace pracowników najemnych. Na przykład w latach 1475-1620 w Londynie ceny żywności wzro­sły 5,5 razy, artykułów rzemieślniczych - 2,5 razy, płaca murarza zaś - 2 razy (por. rys. 9 i 10).

Dość szybko, bo już w 1568 r., przyczyny tej „rewolucji cen" skojarzył Jean Bodin z napływem dużej ilości kruszców z kolonii hiszpańskich w Ame­ryce, dając tym samym początek tzw. teorii kwantytatywnej (ilościowej) wzro­stu cen. W okresie stulecia 1531-1631 Hiszpania przywiozła bowiem z Nowe­go Świata 159 ton złota i ok. 140 tys. ton srebra. Na skutek napływu złota, a przede wszystkim srebra, powstawał mechanizm inflacji kruszców (spadek wartości srebra), co powodowało automatyczny wzrost cen towarów i usług. Do innych przyczyn „rewolucji cen" należą:

* wzrost liczby ludności (w XVI w. zaludnienie Europy powiększyło się z 69 do 89 min ludzi), co zwiększyło popyt na żywność, której podstawą było ciągle zboże;

  • szybszy obieg pieniądza na skutek przyspieszenia i zwielokrotnienia ob rotów handlowych;

  • celowe „psucie pieniądza" (zmniejszanie zawartości kruszcu w monę tach), które przynosiło korzyści właścicielom mincerni (władcom, fen-dałom);

  • ogólna aktywizacja życia gospodarczego i przyspieszenie rozwoju go spodarki towarowo-pieniężnej.

Konsekwencje XVI-wiecznej „rewolucji cen" były wielorakie:

  • na inflacji zyskiwali dłużnicy zaciągający pożyczki (przedsiębiorcy, bml żuazja), tracili zaś posiadacze ziemscy otrzymujący rentę czynszów w stałej wielkości i pracownicy najemni;

  • wzrost cen artykułów rolnych (zwłaszcza zbóż chlebowych) oznaczł sprzyjającą koniunkturę gospodarczą dla krajów rolniczych; wykora stała ją szlachta środkowowschodniej Europy (w tym również, a moi przede wszystkim, polska) do rozwinięcia gospodarki folwarczno-pańs czyźnianej.

Nowożytne niewolnictwo. Proceder handlu ludźmi (niewolnikami Murzyni mi) znany był w Średniowieczu i prowadzony był przez kupców włoskie! i Arabów. W początkowym okresie odkryć geograficznych Portugalczycy, pt§

wadzący gospodarkę plantatorską na wyspach atlantyckich (Madera, Wyspy Zielonego Przylądka), korzystali z pracy niewolniczej Murzynów afrykańskich. Stąd metoda ta przeniesiona została do obu Ameryk. W koloniach hiszpań­skich w Ameryce rozwijała się gospodarka rolno-hodowlana (plantacyjna) oraz górnictwo kruszcowe oparte na przymusowej pracy Indian. Nie byli oni w stanie sprostać wymaganiom kolonizatorów, ponadto masowo ginęli z po­wodu morderczej pracy i groźnych chorób (gruźlica). Od końca XVI w. - na skutek interwencji hiszpańskiego dominikanina Bartolome Las Casasa chcą­cego ratować zagrożoną unicestwieniem populację Indian - poczęto sprowa­dzać do Ameryki (do kolonii hiszpańskich i portugalskiej Brazylii) Murzynów afrykańskich, którymi handlowano jak niewolnikami (por. tabl. 1). Proceder handlu „czarnym towarem" rozwinął się na wielką skalę w XVIII w., szcze­gólnie od 1713 r., kiedy to monopol handlu Murzynami tzw. assiento przejęli od Hiszpanów przedsiębiorcy i kupcy angielscy.

Merkantylizm - teoria i praktyka. Dążenie nowożytnych państw europejskich do zbudowania potęgi ekonomicznej znalazło podbudowę w myśli ekonomicz­nej merkantylizmu (od włoskiego mercante - kupiec). Kierunek ten, rozwija­jący się przede wszystkim w XVII w., wydał wielu teoretyków i myślicieli eko­nomicznych. Do najwybitniejszych należeli Francuzi: Jean Bodin, Antoine de Montchretien (twórca pojęcia „ekonomia polityczna", 1613), Barthelemy de Laffemas (1545-1612, generalny kontroler handlu za Henryka IV, uznawany za prekursora merkantylizmu), Jean Colbert (1619-1683, minister finansów za Ludwika XIV) oraz Anglicy: Thomas Mun (1571-1641, dyrektor Kompa-1 nii Wschodnioindyjskiej), Thomas Gresham (1519-1579), Daniel Defoe I (1660-1731), William Petty (1623-1687, twórca tzw. arytmetyki politycznej -1 porównawczej statystyki gospodarczej).

Podstawowym założeniem merkantylistów było przekonanie, że o bogać-1 twie kraju decydują zgromadzone zasoby kruszców (srebra i złota). Jesttol potęga trwała, w przeciwieństwie do dóbr żywnościowych, które są nietrwa-1 łe. Skoro więc kruszce decydują o potędze kraju, winno się wszelkimi sposo-l bami powiększać ich zasoby. Najwcześniejszy sposób gromadzenia praktyko-1 wany przez Hiszpanię (bulionizm - od bullion sztaba złota lub srebra) niej zdał egzaminu, gdyż kruszce nie umacniały gospodarki, lecz „wyciekały"! z kraju na zakup dóbr konsumpcyjnych. Dlatego później uznano, że celem I państwa powinno być uzyskiwanie dodatniego bilansu w handlu zagranicz-l nym, aby pieniądz kruszcowy ściągać do kraju. Za środki osiągania tego ce-l lu uznano:

  1. protekcjonizm celny (stosowanie niskich cel wywozowych na towary oraz wysokich na surowce i artykuły rolne i odwrotnie w przypadku cel wwozo­wych) w celu ochrony interesów własnych producentów;

  2. popieranie rozwoju produkcji krajowej, szczególnie przemysłów nowo po­wstających o charakterze antyimportowym; w tym celu państwo powinno sto­sować różne metody interwencji (zwolnienia podatkowe, subwencje itp.);

  3. dążenie do samowystarczalności (autarkia gospodarcza) w produkcji su­rowców strategicznych (na potrzeby armii i floty) oraz w dziedzinie rolnictwa (uniezależnienie się od importu zboża);

  4. popieranie polityki kolonialnej - według merkantylistów kolonie nie tyl­ko dostarczają potrzebnych surowców i towarów czy niewolników, ale są też wizytówką potęgi państwa;

  5. popieranie wzrostu liczby ludności (polityka pronatalistyczna - zwiększa­nie przyrostu naturalnego), pełne wykorzystanie siły roboczej (walka z „ludź­mi luźnymi", zatrudnianie w manufakturach żebraków, włóczęgów, dzieci), sprowadzanie fachowców z zagranicy (czasami nawet wykradanie ich), zakaz emigracji fachowców;

6) aktywne kształtowanie gustów i przyzwyczajeń konsumpcyjnych ludno­
ści (kampania przeciwko luksusowi, gdyż noszenie bogatych ozdób i groma­
dzenie biżuterii jest zamrażaniem kapitału, upowszechnienie w Anglii kon­
sumpcji ryb w okresie częstych postów, aby wiązać ludzi z morzem, nakazy
noszenia odzieży wełnianej w celu stworzenia popytu na krajowe wyroby weł­
niane).

W nowoczesnych państwach koniecznością stała się polityka unifikacyj­na, czyli znoszenie wewnętrznych komór celnych, wprowadzenie jednolitych miar i wag (ich różnorodność była udręką średniowiecznych kupców), ujed­nolicanie systemu podatkowego. W celu prowadzenia handlu budowano sys­tem dróg lądowych i kanałów żeglownych, organizowano łączność i komuni­kację pocztową.

Najpełniejsze działania praktyczne merkantylizmu wystąpiły we Francji (tzw. merkantylizm przemysłowy), w Anglii i Holandii (merkantylizm handlo­wy). W XVIII w. realizowano w krajach środkowowschodniej Europy odmia­nę polityki merkantylistycznej zwaną kameralizmem.

Akumulacja kapitałów. W okresie od XVI do połowy XVIII w. występuje w zachodniej Europie zjawisko szybkiego nagromadzenia kapitałów - jest to charakterystyczny rys tej epoki. Niekiedy mówi się - za Karolem Marksem -o tzw. pierwotnej akumulacji kapitału, którą ocenia się jako główną przesłań-

kę przechodzenia od ustroju feudalnego do rynkowej gospodarki kapitali­stycznej.

Źródłami akumulacji kapitałów były:

  1. dochody z ziemi (renta gruntowa) uzyskiwane przez właścicieli i inwesto­wane potem w handlu, produkcji czy kredycie;

  2. procesy koncentracji ziemi w rękach wielkich właścicieli kosztem chłopów (jak w angielskich ogradzaniach) czy Kościoła katolickiego (jak w krajach pro­testanckich);

  3. eksploatacja kruszców szlachetnych w Ameryce i innych częściach świa­ta; kruszce stanowiły skarby, które w każdej chwili mogły się znaleźć w obie­gu jako pieniądz;

  4. handel kolonialny - to główne źródło nagromadzenia kapitału oparte na monopolu handlu przypisanym różnym spółkom (kompaniom handlowym) i na rabunkowej eksploatacji terenów podbitych (niewolnictwo, handel przy­musowy);

  5. różnego rodzaju operacje o charakterze spekulacyjnym (papierami war­tościowymi, akcjami);

  6. pożyczanie państwu pieniędzy na procent (tzw. dług publiczny);

  7. realizacja haseł ograniczania konsumpcji i oszczędności jako głównej cno­ty burżuazji.

W ten sposób dochody pieniężne i bogactwa gromadziły się w rękach jed­nostek kosztem innych ludzi. Obfitość kapitałów w Anglii XVIII wieku po­wodowała lokowanie ich w produkcji przemysłowej, we Francji natomiast ku­powano za nie głównie posiadłości ziemskie i godności urzędnicze, mniej siu żyły one tutaj prywatnym celom inwestycyjnym.

ETAPY REWOLUCJI PRZEMYS ŁOWEJ W ANGLI

3. Etapy przewrotu przemysłowego

Rewolucja przemysłowa miała po 1760 r. dość duży zasięg i obejmowała wie­le dziedzin wytwórczości. Można wyodrębnić trzy zasadnicze kierunki prze­mian:

  1. mechanizację przemysłu włókienniczego;

  2. wydatne zwiększenie produkcji żelaza i zmiany w jego obróbce;

  3. wykorzystanie nowych źródeł energii.

1   2   3   4   5   6   7   8

Powiązany:

II. Periodyzacja historii powszechnej iconPodział historii na epoki periodyzacja historii

II. Periodyzacja historii powszechnej iconSpecyfika badań nad historią powszechną XIX i XX w. Vocabularium historii stosunków międzynarodowychTypologia źródeł do historii powszechnej XIX i XX w.Źródła archiwalne w badaniach historii stosunków międzynarodowych w XX w. Analiza wybranych dokumentów dyplomatycznychWydawnictwa źródłowe do histor

II. Periodyzacja historii powszechnej icon1 historii Polski I historii powszechnej; 2

II. Periodyzacja historii powszechnej iconI przedmiot historii stosunków międzynarodowych oraz ich periodyzacja

II. Periodyzacja historii powszechnej iconI przedmiot historii stosunków międzynarodowych oraz ich periodyzacja

II. Periodyzacja historii powszechnej iconHistoria gospodarcza Zagadnienia organizacyjne. Przedmiot Historii Gospodarczej. Periodyzacja

II. Periodyzacja historii powszechnej iconZ historii starożytnej I powszechnej średniowiecza

II. Periodyzacja historii powszechnej iconKatedra Powszechnej Historii Państwa I Prawa

II. Periodyzacja historii powszechnej iconPytania do egzaminu z historii powszechnej XIX w

II. Periodyzacja historii powszechnej iconPytania do egzaminu pisemnego z historii powszechnej nowożytnej (Przykłady)

Umieść przycisk na swojej stronie:
Rozprawki


Baza danych jest chroniona prawami autorskimi ©pldocs.org 2014
stosuje się do zarządzania
Rozprawki
Dom