Kultura języka polskiego




Pobierz 0.52 Mb.
NazwaKultura języka polskiego
strona1/2
Data konwersji03.09.2012
Rozmiar0.52 Mb.
TypDokumentacja
  1   2
KULTURA JĘZYKA POLSKIEGO


Nie ma sztywnej normy od której nie można odstąpić, bo język bardzo szybko się zmienia. Pytaniem jest czy rozpowszechnienie słowa wystarczy by słowa można było używać.

Język to system, konwencja, wspólnota, znak, kod. Język nas określa. Nabieramy do niego dystansu, ucząc się języka obcego (inaczej nam pokazuje świat).


JĘZYK JAKO SYSTEM ZNAKÓW


Znakmoże mieć formę materialną, postrzeganą zmysłami, musi odnosić się do rzeczywistości. 2 płaszczyzny znaku: znaczące i znaczone.


Znaki naturalnesymptomy (gorączka), obrazy (zdjęcia)

Znaki konwencjonalnemają nadawcę i adresata.


Dźwiękonaśladowcze wyrazy podlegają konwencjonalizacji.


Znaki układają się w systemy:

Systemzbiór elementów uporządkowanych w ten sposób: wartość jednego elementu jest

uzależniona od innych.

- sieć wzajemnych zależności.


Język - system znaków konwencjonalnych.

  • Arbitralność – znaki językowe odnoszą się do rzeczywistości na podstawie umowy.

  • Semantyczność – znaki językowe odsyłają odbiorcę do jakiejś rzeczywistości.

Nazwy własne są semantyczne – nie odnoszą się do żadnej abstrakcji.

  • Abstrakcyjność – język odwołuje się do grup, klas.

  • Dwustopniowość struktury – język jest zbudowany na 2 poziomach:

Znaki nie niosące znaczenia same w sobie i są one kombinowane w elementy wyższego rzędu itd. Język ma wiele poziomów.

  • Autonomiczność – możemy mówić o rzeczach odległych w czasach i przestrzeni.

  • Kreacyjność – możemy tworzyć pojęcia, mówić o tym samym różnymi słowami.


Język nie jest urodzony, tylko przekazywany kulturowo.


*Wg Romana Jackobsona (strukturalista):


Nadawca (1) Odbiorca (2)


Funkcje wypowiedzi (numery z diagramu odpowiadają numerom funkcji):

  1. ekspresywnawykrzykniki, wulgaryzmy, język potoczny

  2. impresywna - (reklama, propaganda) realizowana wprost lub nie. Manipulacja wtedy gdy nierówność między Nadawcą i Odbiorcą; Odbiorca nie zna prawdziwej intencji, a gdyby wiedział i tak by tego nie zrobił.

  3. metajęzykowaodnosi się do języka i systemu

  4. poetyckaważna jest forma komunikatu

  5. poznawczamówi nam coś o świecie

  6. fatycznasłuży podtrzymywaniu kontaktu.


Najczęściej wypowiedź realizuje kilka funkcji i są zhierarchizowane.

Język to abstrakcja dostępna tylko w mówionych/pisanych wypowiedziach.


Funkcje językowe:

  1. integrująca (socjalizująca) – wspólnota mówiąca jednym językiem łączy się i solidaryzuje.

  2. poznawczapoprzez język docieramy do świata, język to pryzmat. Na podstawie języka można poznać przeszłość.

  3. sprawcza może tworzyć rzeczywistość.



BŁĘDY JĘZYKOWE, NORMY I INNOWACJE


Błąd językowy innowacja nieuzasadniona funkcjonalnie.

W prostym rozumieniu to po prostu niewłaściwe użycie słowa/struktury językowej.

Jest system, ale nie wykorzystujemy wszystkich jego możliwości, nie wszystko można realizować. Nie wystarczy znać system, aby poprawnie używać języka, gdyż są też normy – ograniczenia narzucane na język. Uczymy się najpierw systemu, tego co regularne, a dopiero później wyjątków.


Normaogół elementów języka polskiego i reguł ich łączenia (system) zaakceptowany przez społeczeństwo i rzeczywiście występujący w tekstach. Wyrazem aprobaty jest społeczny zwyczaj językowy zwany uzusem.

Sankcje niestosowania się do norm: wyśmianie się, niezrozumienie, nieosiągnięcie celu.

Kompetencja językowaznajomość systemu języka (gramatyki) i normy (umiejętność jej używania).


Kompetencja komunikacyjnazakłada ją kompetencja językowa; wiedza, jak zachować się w danej sytuacji, potrzebna jest znajomość kultury.


W pewnych sytuacjach akceptujemy przekroczenie normy, gdyż język się rozwija. Potrzebne są innowacje.



Kryteria oceny innowacji językowej

Wewnątrzjęzykowe

(fakty samego języka; zakłada że język ma automatyczne kryteria „samooczyszczające”)

Zewnątrzjęzykowe

  • uzualnestopnia rozpowszechnienia (innowacji), (np. ‘poszłem’ zostało dopuszczone przez językoznawców, ale pani dr tego nie akceptuje  gdyż brzmi bardzo niepoprawnie). Aby dopuszczono innowację, musi: przekraczać granice stylów, granice grup społecznych i trwać dłuższy czas (nie może być wyrazem mody jęz.).

  • Autorytetu kulturalnego istnieją grupy ludzi, których za takowych można uznać (językoznawczy, niektóre osoby z mediów)

  • Narodowe lepsze to, co swojskie (ostatni motyw dopuszczenia). Stosowane gdy istnieją 2 rzeczy pod każdym względem (wewnątrz– i zewnątrzjęzykowym) równorzędne.
    *Puryzm językowydominuje ideologia nad znajomością reguł najczęściej o charakterze nacjonalistycznym, wyrzucanie z języka np. wszystkich słów obcojęzycznych.

wystarczalności

innowacje leksykalne (nowe słowa)

Język ma mieć taki zasób leksykalny, by nazwać wszystkie elementy świata nam potrzebne, by można mówić z odpowiednim poziomem precyzyjności.

Gdy pojawia się nowy desygnat np. akceptacja słowa ‘komputer’, ale już nie słowa ‘sorry’ (bo mamy ładne ‘przepraszam’).

Akceptacja na:

  • rozróżnienie nowych rzeczy

  • wyrażanie emocjonalnych stosunków

  • wzbogacenie widzenia świata

Ekonomiczności

Żeby nie było zbyt dużo słów, żeby język był sprawny/funkcjonalny

> usuwa wyjątki, np. kiedyś używano tylko „tę”, dziś w języku mówionym dopuszcza się też: „tą”!

> skrótowce są ekonomiczne, jeśli wszyscy je znają, np. PiWO dotyczy tylko wąskiego kręgu politologii , ale MPK czy PKP.





FONETYKA


Występuje norma staranna (zw. z językiem pisanym) i swobodna (liberalniejsza, dot. języka mówionego). Wynikiem przekroczenia normy może być błąd lub innowacja.


Parę faktów:

  • nosówki występują tylko w j. polskim

  • mamy bezdźwięczne „h”

  • j. polski jest spółgłoskowy.


Nadmiernym uproszczeniem jest np. „trza” zamiast „trzeba”.


W języku polskim występują w wymowie różnice historyczne (dozwolone są na scenie, gdy np. odgrywana jest stara sztuka i można mówić np. „l” zamiast „ł”) i regionalne (są poprawne!), np. w Małopolsce powie się na ‘brat ojca’ [bradojca].


DWA RODZAJE BŁĘDÓW FONETYCZNYCH:

> Niestarannośćjęzyk polski jest spółgłoskowy, dlatego upraszcza się wymowę.

> Hiperpoprawnośćwystępuje gdy za bardzo się staramy, wystarczy być … poprawnym.

Np. powinno się mówić [japko] mimo, że to brzmi dla kogoś niepoprawnie, ale taka jest właściwa wymowa.


Głosówki: ą, ę

Przykłady poprawnej wymowy – na końcu nigdy nie wypowiada się pełnego „ę”:

  • idę mówimy [ide]

  • wzięły mówimy [wzieły]

  • będzie mówimy [bendzie]


Nosówki wymawiamy przed głoskami szczękowymi! Np. kłębek mówimy [kłenbek]

Zaś nosówek w środku nie wymawiamy na siłę: pięćdziesiąt [pieńćdziesiąt] i piękny [penkny]


Nominalizacja stylutam, gdzie ma być czasownik dajemy rzeczownik (działania w zakresie ograniczania). Przez to nasza wypowiedź jest mniej dynamiczna, mniej obrazowa, mniej osobowa i abstrakcyjna.


Nowomowa (określenie wartościujące) - dysponent musi mieć całkowitą monopol na informacje. Niesie określony obraz świata. Zarezerwowana jest dla języka totalitaryzmu.


AKCENT


W języku polskim stawiamy na przedostatnią sylabę. Wyjątki od tej reguły:

  • na 4. sylabę:
    zrobilibyśmy, zanieśliby i poszliśmy (bo ‘by’ i ‘my’ traktuje się jak część obcą)

  • liczebniki niektóre:
    czterysta, pięciuset

  • zapożyczenia  akcent jak w j. polskim
    artykuł, atmosfera, egzamin

  • zapożyczenia –yka/-ika  na 3. od końca
    matematyka, polityka

  • obce słowa pisane w obcej ortografii:
    Vis-à-vis, à propos



FLEKSJA (ODMIANA)



  • boa, rodeo – nie odmieniają się

  • kakao w mowie swobodnej się odmienia

  • radio i studio odmienia się obowiązkowo

  • wideo – dwa widea

  • gdy l.mn, D (kogo? Czego?)  radioodbiornikami / studiami radiowymi

  • liceum/muzeum  licea/muzeum

liceów/muzeów

liceom

  • sweter – swetra, pies – psa (e ruchome)

  • rzeczpospolita – z rzeczpospolitą lub z Rzecząpospolitą

o rzeczypospolitej

  • w cudzysłowie/rowie ---- cudzysłowu

  • Ręka – w ręce/ręku
    oko – okom (oko w zupie)




  • Dopełniacz w r. męskim -a/-u
    -jak jest żywe używamy: a - psa/kota (wyjątek: wołu/bawołu)
    -nieżywotne: -a (narzędzia, naczynia) / -u (abstrakcyjna, skrótowce, zbiorowe)

Np. geniusza (kiedy mówimy o człowieku)
geniuszu (kiedy mówimy o talencie)


  • Celownik owi (dominuje) komputerowi

u (w bardzo starych, krótkich, polskich wyrazach): psu, bratu, ojcu, katu, Bogu


  • Mianownik l.mn: -owie/-i/-y/-a/-e
    - biolodzy i biologowie/psycholodzy i psychologowie (dopuszczalne obie formy, ale druga b. elegancka)
    - panowie
    - magistrzy (magistry – pogardliwie, bo –y używamy w stosunku dla zwierząt).




  • akty miłosne ale akta sprawy
    organy kościelne ale organa wewnętrzne

  • jeśli wyrazy są dwurodzajowe:
    ta/ten sługa/sierota/oferma


*ta gardziel/piszczel/goleń/torbiel/gerber ten żołądź/podkoszulek


Odmiana nazwisk: odmieniamy wszystkie polskie i dużą część obcych

  • ski/ska (jak przymiotnik)

  • -l/-r (obce) – im bardziej wchodzą do systemu, tym bliższe polskiej odmianie
    np. Merkel/Weber
    z panem Kolberem
    pana Kolbera/Havla/Ravela/Hegla/Wedla

  • Kozioł/Gołąb  można odmienić na 2 sposoby (wybiera nosiciel nazwiska):
    >> jak nazwy pospolite: z p. Kozłem/Gołębiem
    >> w inny sposób: z p. Koziołem/p.Gołąbem/p.Mechem

  • Męskie kończące się na a/-o odmieniamy jak żeńskie:
    do Grzegorza Laty/J. Matejki
    z p. Ziębą/p. Wargą

  • Męskie kończące się na e  jak przymiotnik męski:
    Friszke – z p. Friszkem, p. Friszkego
    Raszke – z p. Raszkem, p. Raszkego, p. Raszkemu

  • Nazwiska dwuczłonowe:
    - kobiety: odmienia się te zakończone na a
    -
    mężczyźni:
    >jeśli 1. człon to pseudonim, to oba:
    np. Boya- Żeleńskiego, Frycza – Modrzewskiego, Nowaka – Jeziorańskiego
    >jeśli 1. człon to „stare zawołanie herbowe” to odmieniamy tylko 2.:
    np. Kozub – Ciembroniewicza, Kozub – Ciembroniewiczowi
    Korwin – Mikke, Korwin – Mikkemu, Korwin – Mikkego

  • dawne formy odmęskie nazwisk kobiecych –owa / -ówna
    * chyba że kończą się na g to  -yna/-anka , np. Snieżanka, Śnieżyna


Odmieniamy najpierw imię, potem nazwisko.

Rejestr imion. Obowiązuje zasada, że jeśli jest polski odpowiednik np. Violett – jest Wioletta, to urzędy każą te nadać dziecku, chyba że to cudzoziemiec.

ODMIANA CZASOWNIKÓW


  • przekonywaj - przekonuj

  • nie DEPCZ trawnika

  • łgać – łżyj, obejrzeć – obejrzyj, spojrzeć – spojrzyj (!)

  • mleć: ja mielę – my mielemy, ja mełłem – my mełliśmy
    płać: ja pełłem – my pełliśmy
    słać: ja ścielę – wy ścielicie, my słaliśmy – ja słałem

  • karać/ssać/łgać/gwizdać  karzę/ssę/gwiżdżę/łżę

  • legnąć/pchnąć/zgadnąć/biegnąć  legł/pchnął/zgadnął/biegł



ZWIĄZKI FRAZEOLOGICZNE


Są to utrwalone połączenia językowe, którego sens NIE wynika z sumy znaczeniowej poszczególnych wyrazów


Frazeologizmy potocznewynikają z obserwacji świata.

Frazeologizmy kulturowepochodzą z: Biblii, mitologii, kultury (międzynarodowy charakter), języka (utarły się podczas używania), dzieł literackich, filmów, znanych powiedzeń, reklam, polityki.


Funkcje frazeologii:

- ekonomia językowa

- ubarwienie języka i wypowiedzi

- eufemizacja wypowiedzi (skróty)

- zabarwienie emocjonalne

- zabarwienie żartobliwe.


2 TYPY:

Stałe (niewymiennoczłonowe) = idiomy – nic nie można w nich zmieniać, zachowują stałe formy gramatyczne

Niestałe (wymiennoczłonowe) – można je zmieniać, np. silny jak dąb/byk, ale w ograniczonym zakresie.


Mówi się:

  • nie zasypiać gruszek w popiele

  • w mądrej głowie dość dwie słowie

  • podać czarną polewkę (tylko w znaczeniu odmówić czyjejś ręki



Najczęstsze błędy:

  1. błędne użycie synonimów możliwych w danym kontekście

  2. błędy analogiczne (np. ognisko pokoju)

  3. kontaminacja (zbitka 2 związków):

  • w każdym razie lub bądź co bądź

  • zwracać uwagę lub przywiązywać wagę

  • odgrywać rolę lub mieć znaczenie

  • stanowić zagrożenie lub być przeciwnikiem

  • okazało się niewypałem

  • skończyło się fiaskiem

  1. umieszczanie związku frazeologicznego w kontekście nie pasującym do niego
    np. ‘rękawica rzucona przez postęp’

  2. niepotrzebne podkreślenie odrębności związku frazeologicznego przez używanie „wprowadzających go” słów, np. ‘cytuję… / to przysłowie….’

  3. niezharmanizowanie stylistyczne związane z kontekstem

stroić koperczaki (=zalecać się), smalić cholewki


Zapożyczenia frazeologiczne

Są nietolerowanie, gdy nie mają zakorzenienia w polskiej kulturze. Najwięcej pochodzi z języka niemieckiego, rosyjskiego i angielskiego (np. czy mogę pani pomóc? zamiast Czym mogę pani służyć?  poprawne, polskie).


z niemieckiego

  • w pierwszym rzędzie  po polsku: głównie

  • od przypadku do przypadków  po polsku: od czasu do czasu

  • być w posiadaniu mieć

  • być na tapecie zajmować się czymś

  • nie być w stanie nie móc


z rosyjskiego:

  • tym niemniej niemniej jednak

  • rzecz w tym chodzi o to, że

  • jakby nie było jakkolwiek by było

  • zdjąć ze stanowiska usunąć

  • okazać pomoc udzielać pomocy

  • iść w odstawkę ktoś został usunięty


W/w wyrażenia nie są błędami, gdy użyte są celowo i w uzasadnionych przypadkach.


Związki frazeologiczne najczęściej błędnie formułowane (tutaj poprawnie):

  • Odciskać piętno

  • Strzępić język

  • Spełznąć na niczym

  • Wołający na puszczy

  • Goły jak święty turecki

  • Drzeć włosy z głowy

  • Uśmiechnąć się pod wąsem

  • Spisać na straty

  • Zdawać sobie sprawę

  • Świadek koronny

  • Ręka świerzbi

  • Palmę pierwszeństwa przejął

  • Spocząć/osiąść na laurach

  • Liznąć nauki/wiedzy

  • Znać czyjś kunszt




  • Spalić na panewce (=nieudany strzał)

  • nie mówi się: iść po najmniejszej linii oporu lecz iść po linii najmniejszego oporu!



DYKTANDO

(najczęstsze błędy)


  • pójdę do kina albo na wykład ale kampanie, albo inaczej

  • wyżynać zboże (żeńcy) ale wyrzynać ludzi (rzeź)

  • wicedyrektor, ekstrakampania, kontrrewolucja, amoralny tylko z przedrostkami „eks” i „quasi” nie piszemy razem

  • niezżętych , płowożółty, biało-czarny

  • historycznoliteracki (historia literatury) ale historycznoliteracki (historia i literatura)

  • wyjątki: żelazobetonowy, głuchoniemy

  • sczerniały (przed dźwięcznym z), ale zbadać i zdziwić (przed bezdźwięcznym z), wyjątek: przed ci ściosać, ściszyć

  • przed h jest z: zharmonizowany, przed s jest z: zstąpić

  • partykuły przy ‘osobach’ piszemy razem: chciałbym, zjadłabym

  • kwiaciarniakwiaciarni, ale kafeteriekafeterii (przy obcach słowach jest 2 ii na końcu, np. armii, kopii, Danii)

  • apostrof na końcu nazwisk obcych kończących się samogłoską niewymawialną, np. Baudelairea

  • z pół piszemy razem: półmrok, półbuty chyba że drugi człon pisze się z dużej litery, np. półEuropejczyk


Interpunkcyjne:

  • Kropki nie stawia się po tytule i , ale po liczebnikach porządkowych tak (15. marca, a nie: 15-ego)

  • Dwukropek: wymienianie z przecinkiem (ale gdy min. Trzy rzeczy)

  • Przecinek: gdy oddzielamy zdanie, ale nie dajemy w wyrażeniach mimo że i tak że => wyjątek tak, że i tak, jak (zależy od kontekstu).



ZNACZENIE


  1. Znaczenie przedmiotowejest to coś istniejącego w świecie realnym, do czego odnosi się to słowo.



Treść i zakres wyrazu


Wszystkie cechy, które musi mieć żeby można było też nazwać

Wszystkie elementy świata, o których można coś powiedzieć




  1. Znaczenie ekspresyjne (emocje) ­– jaką postawę zajmuje to w stosunku do czegoś

  2. Znaczenie asocjacyjne / konotacyjne (skojarzenie)mogą być różne konotacje (grupowe), duże pole do manipulacji.
    Np. wieloznaczność słowa ‘niepokój’ czy ‘miłość’ – stereotypy

Konotacje się sprawdza, analizując przysłowie, związki frazeologiczne

  1. znaczenie stylistyczne –do jakiego należy stylu.

  2. znaczenie gramatyczne

  3. znaczenie strukturalne (budowa) – nie musi odpowiadać znaczeniu przedmiotowemu (miednica, stolarz, bielizna).



RELACJE ZNACZENIOWE MIĘDZY WYRAZAMI


To samo słowo może mieć wiele znaczeń (polisemia), np. ‘zamek’, ‘klucz’ zależnie od kontekstu lub sytuacji.

Inne znaczenia powstają od podstawowego w procesie metaforyzacji (przeniesienie nazwy odbywa się na zasadzie podobieństwa, np. ‘głowa’ => ‘głowa państwa/rodziny’) lub metonimizacji (związek z podmiotem, np. głowa siwieje, wypić kieliszek).


Przeniesienie metaforyczne np. podoba mi się coś = zachwyca (od chwytać)

Ktoś mnie rani = dotknęło mnie to.


Metonimizacjabliskie porównania, bliskie w miejscu, czasie, ale nie znaczeniowo.


Występuje wieloznaczność gwiaździsta lub łańcuszkowa?


Homonimia – te same wyrazy pod względem brzmienia, ale znaczą coś innego (Bóg/Bug)


Synonimybliskoznaczne wyrazy. Różnice mogą dotyczyć:

  • odrębnych hierarchii cech (hałas, wrzawa, zgiełk)

  • stopnia intensywności cechy (duży, ogromny, gigantyczny)

  • zakresu użycia (wada, usterka).




  1. przedmiotoweten sam element świata

  2. ekspresywneto samo nazywają, ale różne zabarwienie emocjonalne

  3. stylistycznenp. kawalerka i garsoniera, ziemniak i pyra, żona i małżonka

  4. chronologiczne jedno z nich aktualne, drugie wyszło z użycia, np. kajet i zeszyt


Są nam potrzebne, by precyzyjnie wyrażać w myśli. Jednak w niektórych stylach, np. naukowym są niepożądane, gdyż tam raz coś zdefiniowane musi być używane w jednym znaczeniu.


Antonimymają przeciwstawne znaczenia.

  • właściwe - elementy na jednakowej odległości na skali, np. zimny – gorący, letni – chłodny

  • o znaczeniu komplementarnym (to albo to), np. żywy- martwy, praca – odpoczynek

  • konwersyopisują sytuację z różnych punktów widzenia, np. sprzedał – kupił, dał – dostał, żona – mąż.


Hiponimiaznaczenia wyrazów nakładają się w pewne hierarchie, np. klasyfikacje biologiczne; kundel – pies - zwierzę.


Wyrazy konkretne (można je zbadać zmysłami) i abstrakcyjne(nie można, np. strach, ból)


Wulgaryzmycelowo przekraczają granice tabu językowego (związane z ludzką seksualnością i fizjologią, ale też tabu religijne, myśliwskie, wady ludzkie). Są najbardziej agresywnie nacechowane. Rzadko zdarza się dewulgaryzacja i nigdy się nie wycierają.

Funkcje wulgaryzmów:

- przerywnik

- wyładowanie skrajnie negatywnych emocji

- wzmocnienie siły wypowiedzi i argumentacji

- autoprezentacja

- przypodobanie się

- wzbudzenie strachu

- neutralizacja stresu

- wyładowanie agresji

- obrażenie, zlekceważenie, poniżenie

- opacznie pojmowany humor

- dla zgrywy

- z przyzwyczajenia.

Obecnie występuje społeczne przyzwolenie na wulgaryzmy.


Słownictwo czynne i bierne.

Nowe słowa: zapożyczenia, neologizmy i neosemantyzmy.


Neologizm - wyraz, zwrot, forma, znaczenie nowo utworzone, nowo powstałe w danym języku; słowo, które powstaje z elementów które już były.

Neologizm znaczeniowy - poszerzanie znaczenia słowa dla naszej sytuacji (np. myszka).

Neosemantyzm - nowoznacznik, neologizm semantyczny, wyraz istniejący już, któremu umownie nadano nowe, dodatkowe znaczenie.


Typy zapożyczeń:

  • właściwezapożyczyły treść i formę, np. komputer
    >
    internacjonalizmyz jednego języka wchodzą do wielu, np. z łaciny, angielskiego.
    > wyrazy opisujące realia innego kręgu kulturowego, np. geisha, sumo, kebab, pizza.
    > cytaty – à propos, vis-à-vis, qui pro quo, c'est la vie!

  • semantycznenie przenosimy nowego wyrazu, lecz treść. Uzyskujemy nowe znaczenie pod wpływem obcego wyrazu, np. ‘zabezpieczyć’ = dostarczyć, zapewnić.

  • Kalki językoweprzejmuje obcy model językowy, który wypełbaimy polskimi elementami, np. ‘listonosz’ od niem. Briefträger czy ‘nastolatek’ od ang. teenager.



PROBLEMY POPRAWNOŚCI LEKSYKALNEJ


Aby tego uniknąć warto:

- znać synonimy

- znać wszystkie znaczenia jednego słowa (konotacje, zagadnienia stylistyczne)

- nie mieszać stylów (w codziennej rozmowie powiemy mieć, a w urzędowym posiadać)

- wiedzieć, w jakich sytuacjach używać danych słów (kiedy trup, kiedy zmarły).


PROBLEMY:

I. czy dany wyraz jest potrzebny czy zbędny? Dotyczy to zapożyczeń, które należy włączać do języka rozsądnie, nie wszystko jest ok.


II. Użycie wyrazu w tekście (patrz: najczęstsze błędy od 1 do 6).

III. kryterium wystarczalności: czy wyraz jest potrzebny, bo nazywa np. coś nowego (zwł. w polityce, ekonomii, życiu społecznym).


Słowa, których znaczenia są odrębne:

  • Sympatia współczucie – ich znaczenia się rozeszły, choć etymologicznie oznaczają to samo (‘sym’ – razem + ‘patio’ – czuć)

  • Rewelacjaodkrycie

  • Audycja słuchanie

  • Znany notoryczny (negatywne zabarwienie)

  • Atrakcja przyciąganie

  • Monitorować, monitoring (element kontroli!) ≠ obserwować


Nowe słowa nieakceptowane przez językoznawców:

  • Autentykacja

  • Implementacja (np. przepisów unijnych) – równie dobrze można używać wprowadzanie

  • Prezydencja (np. Niemiec w UE) – można używać przewodnictwo, bo u nas ‘prezydent’ ma 1 znaczenie: prezydent kraju/miasta, a nie tak jak np. we francuskim

  • Meczkonferencjiwschodniej (bardzo niepoprawne)



NAJCZĘSTSZ BŁĘDY LEKSYKALNE:

1. Złe zrozumienie - w wyniku złej interpretacji słowotwórczej

  • wpływowy (=ma wpływ na innych) ≠ spolegliwy (=na niego można liczyć!)

  • wnioskować (=wyciągać wniosek), nie można: wnioskować poprawkę do ustawy

  • pasjonat (pierwotnie: łatwo się denerwujący, od niedawna: hobbysta)

  • oportunista (=bez stałych zasad, płynie z prądem, a NIE: stawiający opór)

  • resentyment (=niechęć, złość za coś!)

  • arbitralny (=sam o czymś decyduje, narzucany)

  • dywagacja (=rozwlekłe mówienie, nietrzymanie się tematu)


2. Mylenie wyrazów

  • Adoptować adaptować (np. strych)

  • Efektowny ≠ efektowny

  • Formowaćformułować (językowo)

  • Metodystametodyk (naukowo naucza)

  • Parlamentariuszparlamentarzysta (obaj oznaczają: poseł, ale 1. = poseł na wojnie, wysłannik)

  • Status ≠ statut

  • Technika ≠ technologia

  • Onegdaj (=przedwczoraj) ongiś (kiedyś)

  • Bynajmniej ≠ przynajmniej

  • Ostatni ≠ ostateczny


3. Rozszerzanie znaczenia w nieuzasadniony sposób

- nabieranie nowego znaczenia (neosemantyzm) przez wyrazy jest ok., bo łączymy doświadczenie

- ale gdy zmieniamy np. obce słowo i pod jego wpływem nadajemy nowe znaczenie to jest to już snobizm językowy (zbyt częste używanie jakiegoś modnego słowa  jego treść banalizuje się), uleganie modzie językowej.


  • Aktualny = ważny w danym czasie, a nie: dzisiejszy

  • Artykułować = wypowiadać fonetycznie


Inne przykłady słów nadużywanych – zwłaszcza rozszerzanie ich znaczeń (ad. 3):

  • Baza = siedziba (nie: podstawa czegoś czy baza noclegowa)

  • Dokładnie tak! – nie jako potwierdzenia czegoś, zamiast tego: z pewnością etc.

  • Egzekutor – ale nie w znaczeniu: egzekutor rzutu karnego

  • Ekologiczny – bardzo nadużywany zamiast np. zdrowa żywność

  • Ekipa – bardzo nadużywany, zamiast: grupa, drużyna.

  • Konkretny = rzeczywisty, a nie jako: realny, np. opinia nie może być konkretna

  • Kreatywny, lidernadużywane

  • Podejrzewać – tylko jako: domyślać się czegoś złego, nie: przypuszczać, sądzić

  • posiadać – bardzo nadużywane w mowie potocznej, a należy do języka urzędowego (posiadać można rzecz konkretną, a nie abstrakcyjną, dużą i cenną, np. dom)

  • poważny = niewesoły (nie: poważny problem)

  • kultowy (np. film, kiedyś oznaczał: nieznany szerszej publiczności, klasy B)

  • opcja (błędnie gdy jako stanowisko)

  • optykapunkt widzenia

  • ranking, super – nadużywane

  • wyzwanie (kiedyś na pojedynek, ale nie można zastępować jako problem).



Nie wszystkie są rażącymi błędami językowymi, ale wszystkie świadczą o niewysokich umiejętnościach językowych.


Szablon językowyciągłe powtarzanie tych samych zwrotów, wyrażeń; najczęściej w polityce i publicystyce.

Np. brać sprawy w swoje ręce, Grupa Trzymająca Władzę, inicjatywa oddolna


Według językoznawców A. Cegieły i A. Markowskiego jest to natrętna powtarzalność połączeń kilku wyrazów, mających stałe, określone znaczenie, które powtarzają się w tekstach częściej, niżby to wynikało z potrzeb tylko treściowych. Tę samą treść można wyrazić kilkoma różnymi sposobami, a jednak jeden z nich jest wybierany o wiele częściej niż inne, stając się w ten sposób szablonem językowym.


Peryfrazaomówienie czegoś za pomocą innych słów, w celu złagodzenia wypowiedzi – nie chcemy mówić wprost, np. salon masażu/agencja towarzyska lub w celach ozdobnych np. Wenecja północy, kraj kwitnącej wiśni, Dostojewski dla ubogich


4. deformacja słowa najczęściej trudnych (np. areobik)


5. nierespektowanie łączliwości wyrazów pozwalającej wchodzić wyrazom w związki (np. pies miauczy)

>> gramatyczna – wymaga odpowiedniej odmiany słów, np. widzę (kogo? Co?) psa

>> leksykalnosemantycznaograniczone znaczenie, np. pies szczeka, rzęsisty deszcz/brawa, sążnisty list, obarczyć czymś przykrym, brać przykład z (ludzi)


6. redundancjagdy 1 składnik powtarza elementy znaczeniowe zawarte w 2. składniku. Wyróżniamy:


Pleonazmwystępują w związkach nadrzędno – podrzędnych, np. przymiotnik i rzeczownik, np. potencjalne możliwości, krótka wzmianka, kwota pieniędzy, miły komplement, dalej kontynuować, bardzo nagminny, zamarł w bezruchu.


Tautologia - występują w związkach współrzędnych, np. źródło i geneza, ale jednak, i jeszcze w dodatku, więc w takim razie, przyjęcie i akceptacja, niechcący wyszedł mu mimochodem.


Inne przykłady: wzajemna współpraca, wrócić z powrotem, poprawić na lepsze, drobne niuansy, przychylna aprobata, końcowy efekt, identycznie ten sam, geneza i pochodzenie, ogólnie generalizując, znaczenie semantyczne, tajne konszachty.

maślane masło, w miesiącu lipcu, okres czasu, akwen wodny, powtórzyć jeszcze raz,

fakty autentyczne, kontynuować dalej, przychylna akceptacja, pełny komplet, cofać się do tyłu, puchar UEFA w piłce nożnej, kirkut żydowski.


TENDENCJE ZWIĄZANE Z ROZWOJEM SŁOWNICTWA:

  1. internacjonalizacja (umiędzynarodowienie) najczęściej z angielskiego

  2. rozrost słownictwa zwłaszcza od 1989, szczególnie słów zw. z wyspecjalizowanymi dziedzinami życia, np. konsensus, prezydencja; holding, alokacja, infostrada, hamburger, fitness, showtalk, sitcom.

  3. nobilitacja pewnych elementów słownictwa (reakcja na nowomowę charakterystyczną dla PRLu, by stworzyć nowy wzorzec mowy publicystycznej, ale za szybko nastąpił i doszło do jego trywializacji, ale też inny nurt: słownictwo potoczne wchodzi do oficjalnego – inwazja potoczności).

  4. przemieszanie stylistycznoleksykalne tekstówmieszanie słownictwa potocznego i urzędowego etc.



RÓŻNE ODMIANY WSPÓŁCZESNEJ POLSZCZYZNY
  1   2

Dodaj dokument na swoim blogu lub stronie

Powiązany:

Kultura języka polskiego iconStylistyka I kultura języka polskiego dla tłumaczy stylistyka języka polskiego a pojęcie interferencji

Kultura języka polskiego iconKultura języka polskiego

Kultura języka polskiego iconKultura języka polskiego

Kultura języka polskiego iconKultura języka polskiego

Kultura języka polskiego iconKultura języka polskiego treści kształcenia

Kultura języka polskiego iconKultura języka polskiego Opiekun kursu

Kultura języka polskiego iconSyllabus Kultura języka polskiego (studia niestacjonarne) Treści kształcenia

Kultura języka polskiego iconKonspekt zajęć kultura jezyka polskiego dla słuchaczy Studium Doktoranckiego wpia uł

Kultura języka polskiego iconKultura języka polskiego (stylistyka, gwary, teoria wyrazu, poprawnośĆ leksykalna I gramatyczna)

Kultura języka polskiego iconKultura języka polskiego – to przede wszystkim poprawne używanie form językowych, tj zgodnych ze zwyczajem językowym uzusem

Umieść przycisk na swojej stronie:
Rozprawki


Baza danych jest chroniona prawami autorskimi ©pldocs.org 2014
stosuje się do zarządzania
Rozprawki
Dom