Pedagogika specjalna




Pobierz 2.88 Mb.
NazwaPedagogika specjalna
strona33/38
Data konwersji12.10.2012
Rozmiar2.88 Mb.
TypDokumentacja
1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   38
Znaczenie poradnictwa i jego różne rodzaje

W świetle dotychczasowych rozważań wyłaniają się różne rodzaje porad­nictwa. Na niektóre z nich - odnoszące się do profilaktyki, wczesnej interwencji i rehabilitacji - chciałbym zwrócić uwagę. Oto ich syntetyczne ujęcie:

Poradnictwo genetyczne i wczesna interwencja w rewalidacji

Można już dziś powiedzieć, że niemal cały wysiłek specjalistów zmierza ku zapobieganiu anomaliom rozwojowym czy też wczesnemu wykrywaniu oraz łagodzeniu ich przebiegu. Profilaktyka stała się zatem jednym z naczel­nych zadań nie tylko służby zdrowia. Jeśli już mowa o profilaktyce, to nada­je się jej coraz częściej szersze znaczenie zakresowe. Otóż rehabilitacja, która dotychczas zajmowała się łagodzeniem skutków kalectw, postawiła sobie ja­ko jedno z głównych zadań - zapobieganie kalectwom (zob. W. Dega, 1998, s. 21). Potwierdza się ponadto w praktyce klinicznej duża efektywność wczesnej rewalidacji, co zasadniczo łączy się z wczesnym wykrywaniem wad rozwojowych i wczesnym ich leczeniem.

W tym kontekście celem profilaktyki upośledzeń jest - najogólniej ujmu­jąc - eliminacja ryzyka lub ograniczenie prawdopodobieństwa dziedziczenia przez dzieci pewnych zaburzeń psychicznych. Obejmuje ona swoim zasię­giem okres życia przedmałżeńskiego i rodzinnego. Inaczej mówiąc, jest to dostarczenie ważnych informacji z punktu widzenia świadomego macie­rzyństwa czy planowania rodziny (por. M. Kościelska, 1998).

Chodzi tu w istocie o ujawnienie osób z grup najwyższego ryzyka, i po drugie pomoc w redukcji tego ryzyka. W dalszej kolejności program wczes­nej interwencji ukierunkowany zostaje na osoby znaczące w życiu dziecka, tj.: rodziców, pracowników socjalnych, personel placówek oświatowych itp. Podstawową metodą profilaktyki chorób genetycznych jest poradnictwo genetyczne, wczesne rozpoznanie i leczenie (wczesna interwencja). Działal­ność poradnictwa genetycznego ma na celu nie tylko zmniejszenie liczby chorych genetycznie, ale umożliwia też posiadanie zdrowych dzieci przez genetycznie obciążone rodziny (zob. A. Dobrzańska, I. Mięsowicz, 1992, s. 63-64). I tak małżeństwo, które rozważa możliwość posiadania dziecka, otrzymuje tym samym odpowiedź na pytanie, jakie są szansę, że urodzi się ono zdrowe. W tym celu wykonuje się analizę DNA znajdującego się we krwi przyszłych rodziców, aby ustalić, czy są oni „nosicielami dominujących lub recesywnych genów powodujących choroby" (zob. R. Yasta i inni, 1995, s. 163). Udzielanie porady łączy się z opracowaniem prognozy genetycznej, która polega na określeniu prawdopodobieństwa urodzenia dzieci zdro­wych, przekazujących chorobę i chorych. Lekarz poradni udziela ponadto informacji o przebiegu choroby, możliwościach leczenia i rehabilitacji. Diag­nostyka prenatalna pozwala też na rozpoznanie wielu ciężkich schorzeń pło­du we wczesnym okresie ciąży.

Świadczenia w tym zakresie, w zależności od oceny sytuacji zdrowotnej, udzielane są przez poradnie dla kobiet w miejscu zamieszkania lub porad­nie (oddziały) patologii ciąży w szpitalach, klinikach akademii medycznych. Czołowymi tu są trzy zakłady w kraju, tj.: Zakład Genetyki Instytutu Psy­chiatrii i Neurologii, Instytut Matki i Dziecka, Centrum Zdrowia Dziecka.

Z punktu widzenia omawianej problematyki istotna jest wczesna opieka medyczna oraz zachowanie ciągłości tej opieki. Stały postęp w rozwoju na­uk medycznych i biologicznych umożliwia równocześnie wczesną diagno­stykę i zwiększa szansę urodzenia zdrowego dziecka lub niedopuszczenia do skutków choroby. Dodatkowo coraz liczniejsze ulepszenia procedur ba­dawczych pozwalają obecnie rodzicom uzyskać informacje o tym, czy płód jest zdrowy już pomiędzy 9 a 11 tygodniem ciąży. I po wtóre, rozwój medycz­nych technik leczenia płodu jest równoległy do szybkiego rozwoju wczesnej diagnostyki. W tym kontekście obecne i przyszłe podejście do leczenia pre­natalnego można podzielić na trzy kategorie: terapia za pomocą lekarstw, chirurgia i manipulacje genetyczne (zob. R. Yasta i in., 1995). Dostępne dane wskazują jednakże, że wskaźnik świadczeń w tym względzie jest nadal nie zadowalający. W tej sytuacji jawi się potrzeba wczesnych działań edukacyj­nych adresowanych do pojedynczych osób oraz kreowania świadomości problemu w rodzinie - mających na celu podnoszenie kultury zdrowotnej

wśród społeczeństwa.

Pamiętać należy przy tym, że dzięki wiedzy na temat czynników zagra­żających płodowi lub niemowlęciu stać się możemy coraz bardziej zdolni do podejmowania kroków zmierzających do tego, że dziecko będzie miało tzw. „zdrowy start". Wiąże się to ze świadomością, że znajduje się ono w środo­wisku od momentu zapłodnienia, a moment narodzin jest kontynuacją całe­go okresu 9 miesięcy rozwoju, w trakcie którego miały miejsce określone in­terakcje między genami a środowiskiem (por. D. Kornas-Biela, 1996).

Na zakończenie postawmy jeszcze pytanie: jakie przesłanki przemawiają na rzecz wczesnej rewalidacji (wczesnej interwencji)? Można je ująć w nastę­pujące grupy: a) wyjątkowo duża plastyczność układu nerwowego we wczesnej fazie rozwoju, b) większa możliwość zahamowania rozwoju wielu zaburzeń o postępującym przebiegu, c) w końcu skuteczniejsze włączenie rodziców do współpracy ze specjalistami, jak i bezpośredni udział w samym procesie usprawniania.

Co więcej, wczesne zapoczątkowanie rehabilitacji oznacza: a) przesunię­cie rehabilitacji już do fazy leczenia, b) rozpoczęcie rehabilitacji od najwcześ­niejszej fazy życia - (gdy uszkodzenie ma charakter wrodzony, tzn. jeśli jest pochodzenia genetycznego lub nabyte w okresie płodowym). Ponadto, jej wczesne rozpoczęcie to także tworzenie morfologicznych i funkcjonalnie ko­rzystniejszych warunków do dalszego usprawniania, co zarazem ułatwia uniknięcie lub zmniejszenie skutków wtórnych dysfunkcji (zob. R. Ossowski, 1999, s. 117-118).

Reasumując, działania w zakresie wczesnej interwencji winny objąć sy­stemowo całe środowisko rodzinne niepełnosprawnego dziecka. Zamysłem programowym winno być niedopuszczenie do dezorganizacji rodziny, a nie tylko wspomaganie rozwoju danego dziecka. W efekcie, aby były one skutecz­ne, muszą sprzyjać procesom upodmiotowienia osób uwikłanych w proces rewalidacji, i po drugie, winny być podejmowane przez ludzi kompeten­tnych, cieszących się zaufaniem osób zainteresowanych.

Poradnictwo rodzinne w procesie rewalidacji

Z dostępnych danych wynika, że liczba rodzin w Polsce kształtuje się w granicach 11,5 min. Ocenia się, że znajduje w nich opiekę około półmiliono­wa zbiorowość przewlekle chorych i niepełnosprawnych. Problemy rodzinne pojawiają się w związku z wymaganiem zgodnego współdziałania społeczności domowej w czasie chorowania, leczenia i rewa­lidacji oraz zapewnienia tych wszystkich warunków, które są niezbędne do prawidłowej organizacji opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym, a zara­zem stworzenia odpowiedniej atmosfery życia rodzinnego.

Poradnictwo rodzinne uwzględnia w szerokim zakresie skomplikowaną i złożoną problematykę zdrowia, choroby oraz rehabilitacji. Chodzi o to, by zaprojektować we współpracy z rodziną program rewalidacji, obejmujący szeroki zakres długotrwałych i zindywidualizowanych usług. Program po­winien być niezwłocznie wprowadzony, gdy tylko anomalia rozwojowa sta­nie się faktem. Obejmuje on kolejne etapy procesu rehabilitacji, dzięki czemu można zapobiec konieczności nadmiernego uzależnienia od instytucji pomocowych. Bez względu na charakter i stopień uszkodzenia, obejmować po­winien wszystkie elementy wsparcia psychologicznego i oświatowego, tak aby rodzina mogła w sposób racjonalny zaakceptować zaistnienie niepełno­sprawności u dziecka. Wymaga to ponadto przygotowania jej do podejmo­wania działań usprawniających, bezpośrednio lub pośrednio w dziedzinie rewalidacji.

Implikacją tego założenia są programy zorientowane na rodzinę, których istotą jest zapobieganie możliwości wystąpienia dodatkowych zaburzeń w rozwoju dziecka oraz minimalizowanie już występujących, a ponadto prze­ciwdziałanie wystąpieniu czynników dezorganizujących funkcjonowanie ro­dziny. Ich wdrożenie zwykle poprzedza diagnoza rzeczywistych potrzeb, i ponadto ustalenie gotowości i otwartości rodziny na interwencję z zewnątrz w postaci profesjonalnego wsparcia. W obręb tak pojętych usług pomocowych wchodzą wielozakresowe świadczenia zdrowotne, psychologiczne, edukacyjne, materialne, prawne itp. (por. Z. B. Gaś, 1998; M. Piszczek, 1998 i inni).

W prowadzonym poradnictwie dla rodziców dąży się przede wszystkim do tego, by problemy te przestały być już wyłącznie domeną intuicyjnego postępowania, które jest czynnikiem istotnym, ale w wielu wypadkach niewystarczającym. Winno ono uwzględniać zarówno czynniki egzogenne (pochodzące z zewnątrz), jak i endogenne (pochodzące z wewnątrz), mające wpływ na człowieka i jego niepełnosprawność. Gdy rozszerza się zakres wiedzy o dziecku (lub innej osobie z kręgu rodziny), jego możliwościach rozwojowych i przyjścia mu z pomocą, to zmniejsza się poczucie przygnę­bienia nieszczęściem, beznadziejności i wzrasta zarazem chęć do wysiłku i działania. Sprzyja to kształtowaniu się tzw. „postaw walczących", „twar­dości życiowej", niezbędnej dozy optymizmu, wiary w przyszłość czy też świadomości sprawowania kontroli nad zaistniałą sytuacją. Ważną rolę ma tu do spełnienia doradca rehabilitacyjny wyjaśniający mechanizm zachowa­nia danej jednostki, jej trudności i problemy (w tym i te powstające wskutek niewłaściwego postępowania rodziny). Dodatkowym wzmocnieniem może być grono ludzi, z którymi rodzina ma silne, oparte na bezpośrednich sto­sunkach, więzi zapewniające wsparcie społeczne.

Czy istniejąca sieć poradnictwa wypełnia potrzeby w tym zakresie? Wy­daje się, że nie. Jawi się zatem potrzeba powołania poradni międzyresorto­wych służących pomocą w rozwiązywaniu problemów medycznych, psy­chologicznych, socjalnych, prawnych. Istotne jest utworzenie odpowiednich struktur i instytucji wykorzystują­cych najefektywniejsze procedury informacyjne, w celu zaspokojenia potrze­by informacji na temat wszelkich aspektów niepełnosprawności w kontek­ście rodzinnym.

Indywidualne poradnictwo dla osób niepełnosprawnych

Pomoc w pokonywaniu trudności - by uczyć się żyć z daną niepełno­sprawnością oraz osiągnąć samodzielność fizyczną, psychiczną, społeczną i zawodową, a także pomoc w samorozwoju i wchodzeniu (wrastaniu) w niezależne życie - egzemplifikuje poradnictwo w tej sferze działań. To, inny­mi słowy, pomoc w rozwiązywaniu problemów wynikających z określonej dysfunkcji. Ich treść dotyczy trudności w czterech sferach: osobowościowej, rodzinnej, społecznej i zajęciowej.

Jeśli chodzi o krytyczne położenie życiowe, to jest ono wynikiem zabu­rzenia relacji pomiędzy podmiotem a otoczeniem (por. M. Kulczycki, 1976). Wynika stąd, że źródła owego położenia wywodzą się z właściwości jedno­stki, otoczenia i ich wzajemnych relacji. W tej perspektywie pojawia się pyta­nie, w czym wyraża się indywidualne poradnictwo dla osób niepełnospraw­nych, od jakich czynników zależy jego efektywność, wreszcie - w jaki sposób należy prowadzić działalność w tym zakresie?

Przystępując do udzielenia porady, poszukujemy odpowiedzi m.in. na następujące pytania:

  • czy występujące problemy są adekwatne do wieku, sytuacji zdrowot­nej, życiowej, szkolnej czy zawodowej?

  • czy istniejące obiektywnie problemy można przezwyciężyć (ich przed­miot i stopień nasilenia) oraz w jaki sposób?

  • jaki jest stosunek jednostki niepełnosprawnej do jej niepełnosprawno­ści i aktualnie przeżywanych trudności?

Porady specjalistycznej wymagają zwłaszcza osoby odczuwające potrze­bę wyzwolenia aktywności, zaradności i wiary we „własne siły" oraz te, któ­re z uwagi na stan psychofizyczny mają trudności z realizacją zadań wynikających „z przepisu" danej roli. Można powiedzieć, iż w procesie tym uczymy i pomagamy jednostce w usprawnianiu, wykorzystaniu i posługi waniu się zachowanymi sprawnościami (posiadanymi kompetencjami), uru­chamianiu ich za pomocą odpowiednich środków, czynności zastępczych. Jest to, innymi słowy, pozytywne ukierunkowanie oraz stwarzanie warun­ków do zdobywania korzystnych doświadczeń. Wiąże się to zwykle z upo­rem, niezwykle silną wolą, jaką musi wykazać osoba niepełnosprawna na drodze uczenia się „nowych" sprawności i umiejętności oraz uczenia się ży­cia w odmiennych warunkach biologicznych.

Kluczowym problemem poradnictwa staje się też budzenie właściwej motywacji. Wśród badaczy istnieje dość powszechne przekonanie, iż sposo­bami wiodącymi do wewnętrznej mobilizacji są: określenie realnych celów, ukazanie korzyści, które można osiągnąć, prezentacja odpowiednich przy­kładów i wzorów oraz przedstawienie warunków ułatwiających wykonanie określonych zadań (por. A. Hulek, 1992). Daje się zauważyć, iż sprzyja to kształtowaniu poczucia własnej wartości i staje się pewnego rodzaju aktem wartościowania samego siebie. Jest to istotne, zwłaszcza w sytuacji, kiedy w wyniku urazu bądź choroby naruszone zostają procesy regulacyjne osobo­wości człowieka, a także procesy poznawcze i emocjonalne. Naruszeniu bo­wiem ulega pojęcie o sobie - „ja", „ja sam" i „ego".

Ogólnie rzecz ujmując, takie stany, zwłaszcza o silnym natężeniu, prowa­dzą do pojawienia się swoistych refleksji nad własnym życiem i w pewnych niesprzyjających okolicznościach mogą stanowić zagrożenie dla aktywności jednostki. Implikuje to konieczność wzmacniania procesów kształtowania umiejętności radzenia sobie w sytuacjach trudnych.

Znaczącą rolę we wspieraniu tych procesów przypisuje się doradcy reha­bilitacyjnemu. Winien on jednak pamiętać, by udzielana pomoc nie ograni­czała osoby niepełnosprawnej. Wymaga to upodmiotowienia sposobu poro­zumiewania z daną jednostką, wczuwania się w jej sytuację, rozumienia trudności i uwarunkowań zachowania osobistego i społecznego oraz spoj­rzenia na postawy, jakie ona sama prezentuje względem siebie i otoczenia.

Reakcja pomocowa ma prowadzić w istocie rzeczy do przywrócenia da­nej osobie samosterowności życiowej i poczucia pełnej podmiotowości.

Rewalidacyjne doradztwo zawodowe

Zbliżająca się perspektywa członkowstwa w Unii Europejskiej oraz bie­żące potrzeby powodują w naszym kraju szersze niż dotychczas zaintereso­wanie problematyką doradztwa zawodowego. Co więcej, w dobie szybkich przemian społecznych i gospodarczych pojawiają się pytania o jakość i po­ziom usług doradczych, o obowiązujący model teoretyczny doradztwa za­wodowego, jego wymiar praktyczny, a także o konieczność dostosowania go do obowiązujących standardów europejskich.

Dokonująca się reforma gospodarcza w kierunku gospodarki rynkowej ujawniła wiele nowych zjawisk w odniesieniu do sytuacji osób niepełno­sprawnych. W tym kontekście poważne wyzwania stają przed systemem orientacji i poradnictwa zawodowego. Jego zadaniem - czytamy w cytowa­nym wcześniej dokumencie Rady Europy - jest określenie zawodów najbar­dziej odpowiednich dla tej grupy osób oraz umożliwienie im dokonania wy­boru, zgodnie z ich wiedzą i możliwościami. Obejmuje ono swoim zakresem analizę sytuacji zdrowotnej, psychologicznej, oświatowej, zawodowej i spo­łecznej jednostki oraz rokowania dotyczące prawdopodobnej ewolucji -uwzględniając zarazem osobiste życzenia zainteresowanych osób.

Mając na uwadze powyższe, w badaniach lekarskich ustala się, czy za­wód, który dana osoba wybiera (lub który proponuje zespół specjalistów udzielających porady), jest odpowiedni do jej stanu zdrowia i (lub) spraw­ności fizycznej. Kolejno, badania psychologiczne mają dopomóc w wyborze zawodu odpowiadającego jej zdolnościom - zgodnego z zainteresowaniami oraz motywacją. Badania pedagogiczne (uzupełnione obserwacją) orientują zainteresowanego, czy posiada wiadomości i umiejętności niezbędne do podjęcia nauki w wybieranej szkole (zawodzie). Badania socjalne dotyczą jego sytuacji rodzinnej, ekonomicznej, oczekiwań rodziny, przyszłego za­trudnienia (zob. K. Stąsiek, M. Zięcina Banek, 1991, s. 21).

Poradnictwo zawodowe jest zatem, oprócz nauki szkolnej, pierwszym procesem instytucjonalnego oddziaływania zarówno na osoby, które były uprzednio zatrudnione, jak i te, które nie mają żadnego doświadczenia w pracy oraz te, które są okresowo niezdolne do niej, pragnąc sobie wybrać zawód (zdobyć nowe kwalifikacje) lub zmienić pracę. Oprócz tego jest ono także pierwszym z czterech procesów składających się na rehabilitację zawodową. Pozostałe to: szkolenie lub kształcenie; wybór stanowiska pracy i adaptacja do pracy; opieka nad osobą zatrudnioną (por. Konwencja 159 i Zalecenie 168 MOP). W przebiegu poradnictwa daje się wyróżnić trzy eta­py (zob. Słownik terminologiczny IKZ, 1975, s. 45-46):

  • przygotowanie do wyboru zawodu,

  • adaptacja zawodowa,

  • doskonalenie zawodowe.

W tym aspekcie podkreśla się zarazem, iż jedna z głównych przyczyn niepowodzeń polityki wobec osób niepełnosprawnych wynika z zaniedby­wania trudnego okresu przejścia ze szkoły do zatrudnienia. Dowodem tego jest dość często obserwowana fluktuacja pracowników właśnie na etapie adaptacji zawodowej. Na ogół jest to związane z wchodzeniem w nowe nie­znane dotąd formy aktywności życiowej, a co ważniejsze, z towarzyszącymi temu obawami o możliwość sprostania wymaganiom konkretnego miejsca pracy i zatrudnienia. Stąd teoretycy rehabilitacji przypisują niejednokrotnie kluczową rolę rehabilitacji zawodowej i zatrudnieniu osób niepełnosprawnych w całym procesie ich rehabilitacji, a następnie pozytywnej integracji ze społeczeństwem. W tym znaczeniu pełni ona funkcję ekonomiczną i samo-realizacyjną oraz zapobiega izolacji (por. B. Szczepankowska, A. Ostrowska, 1998).

Okazuje się jednak, że szansa, jaką stwarza rehabilitacja zawodowa, mo­że przedstawiać się odmiennie w odniesieniu do różnych osób. Zwraca się tu uwagę, że stopień, w jakim uszkodzenie czy dysfunkcja określonego układu zaczyna ograniczać czynności zawodowe, zależy po części od przy­czyny i rodzaju anomalii rozwojowej, następnie od charakteru pracy - i co wydaje się ważniejsze - od znaczenia i wagi, jaką dany człowiek przypisuje pracy zawodowej w całokształcie własnego życia (tamże).

Można zatem wyprowadzić wniosek, że kształcenie zawodowe i praca osób niepełnosprawnych opiera się na poradnictwie zawodowym, ale takim poradnictwie, które zawiera wszelkie elementy rewalidacyjnego usprawnie­nia. Jest ono procesem - jak podaje J. Gustad - skierowanym na uczenie rehabilitowanego, który odbywa się w bezpośrednim kontakcie dwóch osób. Doradca poszukuje dróg pomocy dla rehabilitowanego, polegającej na tym, aby dowiedział się więcej o sobie i tę wiedzę umiał wykorzystać w dążeniu do jasno pojmowanych i realnie określonych celów (za: K. Stąsiek, M. Zięci­na Banek, 1991, s. 23).

Poradnictwo definiuje się tu więc jako jedna z wielu form doradztwa spełniającego znaczącą rolę przy obieraniu kolejnych etapów ścieżki eduka­cyjnej, czyli decyzji rzutujących wymiernie na dalsze życie człowieka. Należy jednak w tym miejscu brać pod uwagę, że gospodarka rynkowa, transforma­cja podmiotów gospodarczych znacząco modyfikują oczekiwania dotyczące przygotowania zawodowego. Trzeba bowiem liczyć się z tym, że w swoim życiu jednostka stawać może coraz częściej nie tylko w obliczu konieczności zmiany pracy, ale nawet zawodu czy specjalności (zob. Z. Wołk, 1996). Wy­znacza to zarazem nowe wyzwania dla poradnictwa zawodowego, by prze­ciwdziałać bezradności w obliczu takich sytuacji, które wymagają znacznie większej aktywności i samodzielności jednostki.

Prawidłowo udzielona porada jest pewną formą pomocy na rzecz osoby niepełnosprawnej (jedną z form ochrony zdrowia w sensie fizycznym - speł­nia zarazem swą funkcję społeczną), z której osoba może skorzystać bądź nie, przy czym ona sama (a jeśli zajdzie taka potrzeba - jej rodzina) powinna mieć możliwość aktywnego włączenia się w omawiane czynności.

Dobitnie ujmuje to T. Witkowski (1991, s. 215), pisząc, iż rewalidacyjne doradztwo zawodowe „jest asystowaniem osobie niepełnosprawnej w osią­ganiu funkcjonalnej zdolności i efektywnego przystosowania", zaś tak poję­tym jego celem, jest osiągnięcie „... poczucia własnej osobowej wartości i satysfakcjonującego przystosowania, a proces rewalidacyjnego doradztwa podejmowany jest w imię wartości, godności i praw osoby ludzkiej". Podstawą doradztwa zawodowego dla osób niepełnosprawnych jest za­tem znajomość założeń wynikających z istoty rewalidacji oraz znajomość za­wodów jednocześnie. Oznacza to, że w odniesieniu do różnych grup osób niepełnosprawnych poradnictwo zawodowe będzie przebiegać w nieco inny sposób, z uwagi na fakt, że ich sytuacja zawodowa kształtuje się odmiennie, a w rozwiązywaniu tych problemów musi być brany pod uwagę splot uwa­runkowań indywidualnych i środowiskowych.

Reasumując, osadzone na tych regułach doradztwo zawodowe definiuje się jako proces: a) ukierunkowany na osobę niepełnosprawną oraz orientację w dostępnych dla niej zawodach, b) spójny z realizacją ogólnych celów rewalidacyjnych, c) ujmujący wielowymiarowe osobę niepełnosprawną (bio­rący pod uwagę aspekt biologiczny, psychologiczny, społeczny). Dowodzi to zarazem, że efektywną rehabilitację zawodową determinuje szereg czyn­ników, spośród których rewalidacyjne doradztwo zawodowe stanowi tylko jeden, ale bardzo istotny element. To z kolei wskazuje na szerszy kontekst tego zagadnienia, jakim są problemy życiowe człowieka, do których niewąt­pliwie należy zaliczyć jego problemy zawodowe (por. F. Futyma, 1996).

Doradca rehabilitacyjny a wspomaganie dziecka i rodziny

Rozumienie problemów, trudności, bólów psychicznych przeżywanych przez osoby niepełnosprawne (i ich rodziny) stanowić może podstawę do odpowiednio organizowanego (udoskonalonego) poradnictwa. Wymaga to postrzegania go jako procesu spersonalizowanego, stałego i skoordynowa­nego, w którym doradca raczej reprezentuje poradnictwo „dialogowe" i peł­ni rolę konsultanta. Oznacza to m.in., że pozostaje on w „przestrzeni" jednostki w określonej „odległości", która by pozwalała na jej podmiotowe traktowanie. Niezależnie jednak od tego, czy doradca będzie ekspertem, informatorem, spo­legliwym opiekunem, czy też przyjmie postawę leseferysty, powinien znać i umieć stosować wiedzę o istocie niepełnosprawności, a w szczególności:

  • znać rodzaje i stopnie niesprawności, możliwości rozwojowe, w tym zachowane sprawności i umiejętności, postawy (z uwzględnieniem te­go, co nurtuje przeżycia tych osób), zainteresowania, możliwości
    kształcenia ogólnego i zawodowego (w aspekcie osiągnięcia pewnego poziomu niezależności);

  • znać jednostkowe i środowiskowe uwarunkowania skuteczności pro­cesu rehabilitacji, a w szczególności rozumieć percepcję społeczna skutków niesprawności i jej wpływ na funkcjonowanie społeczne i osobowość jednostki niepełnosprawnej;

  • znać i rozumieć problemy społeczne i psychologiczne nurtujące rodzi­ny w sytuacji choroby-niepełnosprawności;

  • znać i umieć dokonywać oceny dynamiki osobowościowej, postaw, zainteresowań, motywacji, poziomu sprawności oraz zdolności do ich nabywania w procesach edukacyjnych, uwzględniając zarazem uzgo­dnioną definicję problemu osoby badanej;

  • znać prawodawstwo ogólne i szczegółowe dotyczące problemów re­walidacji oraz systemu świadczeń socjalnych i innych ukierunkowa­nych na jednostkę (rodzinę);

  • znać strukturę organizacyjną społeczności lokalnej, tzw. „sieć społecz­ną" oraz rozwijać, uaktywniać tkwiące w niej możliwości i korzystnie ukazywać ich rolę w rewalidacji (por. A. Hulek, 1993; H. Larkowa, 1987; H. Sęk, 1993 i inni).

Tak więc profesjonalny doradca rehabilitacyjny nie może posługiwać się jedynie wiedzą czerpaną z własnego doświadczenia, ale powinien kierować się przede wszystkim zweryfikowanymi teoriami naukowymi, wiedzą usy­stematyzowaną oraz oczekiwaniami pacjentów. Tym samym musi posiadać wiedzę nie tylko o tym, „jak radzić", ale także szerszą wiedzę ogólną na te­mat radzenia i doradzania, ogólnych zasad etycznych dotyczących udziela­nej pomocy, oraz jej celów, metod i technik działania, w tym także oczekiwa­nych efektów. Rodzi to potrzebę permanentnego aktualizowania wiedzy doradcy, dostarczania mu bieżącej informacji specjalistycznej, wyposażenia zaplecza metodyczno-organizacyjnego oraz przyjęcia odpowiedniego tren­du działalności wspomagającej. Potwierdzają to m.in. wyniki badań, które wskazują na potrzebę szkolenia i wyposażania doradców zawodowych w komplementarne informacje z zakresu poradnictwa zawodowego dla osób niepełnosprawnych w kontekście złożonej problematyki rehabilitacji zawo­dowej (zob. H. Sokołowska, 1998).

Próba syntezy

Dość powszechnie przyjmuje się, iż wszelkie działania podejmowane w zakresie poradnictwa, doradztwa powinny mieć zawsze na celu promocję autonomii grupy osób niepełnosprawnych oraz zapewnienie im samodziel­ności ekonomicznej, jak i najpełniejszej integracji społecznej. Z drugiej strony podkreśla się, że optymalizacja przedstawionych wyżej procesów może być osiągnięta przez współdziałanie różnych gałęzi medycyny, stworzenie od­powiednich warunków środowiskowych z uwzględnieniem szeroko poję­tych aspektów oświatowych, społecznych i ekonomicznych. Szczególne znaczenie nadaje się tu przedsięwzięciom skierowanym na profilaktykę i wczesną interwencję.

Takie ujecie definiuje poradnictwo - w procesie rewalidacji - jako:

  • zespół czynności profesjonalnych skupiających wokół swej działalno­ści specjalistów reprezentujących różne dyscypliny wiedzy;

  • komplementarny zespół czynności zorientowany na profilaktykę lub(i) wspieranie osoby niepełnosprawnej w procesie odzyskiwania utra­conych przez nią w wyniku choroby (urazu) możliwości funkcjonowa­nia, zachodzący w określonej interakcji społecznej;

  • zorganizowane społeczne działanie spełniające wymogi niesienia au­tentycznej pomocy innym (uwarunkowanej motywacją empatyczno-autoteliczną);

- proces postępowania polegający na dążeniu do optymalizacji rozwią­zywania problemów egzystencjalnych pojedynczych osób i ich rodzin.

Jeżeli więc mówimy o poradnictwie w procesie rewalidacji, należy zwró­cić uwagę, że nie ma ono charakteru jednorodnego. Oparcie się tylko na pewnych przesłankach pociąga za sobą poważne konsekwencje co do sposo­bu traktowania pacjenta oraz zakresu, w jakim uwzględniany będzie kon­tekst społeczny. Często bywa np. tak, że ma ono charakter „kliniczny", „ga­binetowy". Skupia się w zasadzie na badanej jednostce i jej problemach psychofizycznych. Nie zawsze zgłębiane są uwarunkowania rodzinne, śro­dowiskowe, społeczne, ekonomiczne itp. Jak się wydaje, szczególnego zna­czenia nabierają tu wzajemne relacje: choroba-niepełnosprawność a rodzina oraz potrzeba integralnego i ekologicznego podejścia do udzielanej porady. Po drugie, nie może ona przyjąć postaci jednoetapowej i jednosytuacyjnej, lecz winna towarzyszyć terapii i zabiegom usprawniającym na różnych jej etapach - w tym w przejściu z jednej formy kształcenia do drugiej, a po jej zakończeniu - w podjęciu pracy zawodowej, szerzej: integracji w środowi­sku


Problemy rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych

Tadeusz Majewski

L Rehabilitacja zawodowa osób niepełnosprawnych

1. Definicja osoby zawodowo niepełnosprawnej

W literaturze poświęconej rehabilitacji można spotkać trzy rodzaje defi­nicji osoby niepełnosprawnej, a mianowicie:

  1. definicje ogólne, podające ogólne kryteria uznawania człowieka za
    niepełnosprawnego;

  2. definicje dla określonych celów, np. rehabilitacji zawodowej, pe­dagogiki specjalnej, orzecznictwa dla celów rentowych, pomocy spo­łecznej itp.;

  3. definicje poszczególnych grup osób niepełnosprawnych,
    np. osób z uszkodzonym wzrokiem, umysłowo upośledzonych itp.

Pedagoga czy psychologa interesuje definicja osoby zawodowo niepełno­sprawnej wymagającej rehabilitacji zawodowej. Definicję taką określiła i przyjęła w 1983 r. Międzynarodowa Organizacja Pracy.

Brzmi ona następująco:

Osobą niepełnosprawną jest jednostka, której szansę uzyskania, utrzymania i awansu we właściwym zatrudnieniu są poważnie ograniczone na skutek fizycznej lub psychicznej niepełnospraw­ności oficjalnie orzeczonej (Recommendation no 168...1983).

Definicja ta podkreśla takie kryteria, jak trudności i ograniczenia w uzy­skaniu odpowiedniej do swoich możliwości pracy, utrzymaniu się w zatrudnieniu w sytuacjach kryzysu i trudności na rynku pracy oraz ograniczenia w awansowaniu z powodu fizycznej lub psychicznej niepełnosprawności. Przez niepełnosprawność rozumie się obniżenie lub ograniczenie możliwości wykonywania czynności na poziomie uważanym za normalny dla człowieka.

2. Definicja rehabilitacji zawodowej

Rehabilitacja zawodowa jest ważną częścią rehabilitacji kompleksowej, w ramach której wyróżnia się: rehabilitację leczniczą, psychiczną, zawodową i społeczną. Dotyczy ona niepełnosprawnej młodzieży oraz osób w wieku aktywności zawodowej i stawia sobie za cel przygotowanie osoby niepełno­sprawnej do pracy oraz zapewnienie jej zatrudnienia, zgodnie z jej psychofi­zycznymi możliwościami ( sprawnościami fizycznymi i psychicznymi) oraz kwalifikacjami zawodowymi. Międzynarodowa Organizacja Pracy przyjęła następującą jej definicję:

Rehabilitacja zawodowa jest częścią ogólnego procesu rehabilita­cji i polega na udzieleniu osobie niepełnosprawnej takich usług, jak: poradnictwo zawodowe, szkolenie zawodowe i zatrudnienie, aby umożliwić jej uzyskanie, utrzymanie i awans w odpowiedniej pracy, a przez to umożliwić jej integrację lub reintegrację w nor­malne życie społeczne (Recommendation no 168...1983).

Rehabilitacja zawodowa przebiega w kilku etapach. Rozpoczyna się od oceny zdolności do pracy osoby niepełnosprawnej. Jej wyniki stanowią podstawę do udzielenia odpowiedniej porady zawodowej. Udzielenie wła­ściwej porady zawodowej osobie niepełnosprawnej - poradnictwo zawodo­we - stanowi bardzo istotny etap, gdyż od niego zależy powodzenie całego procesu rehabilitacji zawodowej. Następny etap stanowi przygotowanie do pracy polegające na opanowa­niu przez osobę niepełnosprawną niezbędnej wiedzy teoretycznej, umiejęt­ności praktycznych oraz form funkcjonowania i zachowania się w sytua­cjach pracy. Kierunek szkolenia czy kształcenia zawodowego ustalany jest na podstawie wyników badań zdolności do pracy i diagnozy zawodowej, która powinna zawierać także wskazania w tym zakresie. Po pomyślnym ukończeniu przygotowania do pracy następuje zatrudnienie na odpowiednio dobranym stanowisku pracy, odpowiadającym psychofizycz­nym sprawnościom i uzyskanym kwalifikacjom zawodowym. Umieszczenie osoby niepełnosprawnej w odpowiednim miejscu pracy stanowi ukoronowanie całego procesu rehabilitacji zawodowej, lecz jeszcze go nie kończy.

Ostatni etap rehabilitacji zawodowej stanowi adaptacja zawodowa osoby niepełnosprawnej do nowego środowiska pracy, zwłaszcza w początkowym okresie zatrudnienia.

3. Zasady rehabilitacji zawodowej

Istnieje kilka ogólnych zasad, na których opiera się rehabilitacja zawodo­wa osób niepełnosprawnych, a mianowicie:

1. Wykonywanie pracy zawodowej przez osobę niepełnosprawną uwa­runkowane jest kilkoma czynnikami takimi, jak: możliwość wykonywania różnych czynności, stopień sprawności ich wykonywania, specjalne zdolno­ści i umiejętności, cechy osobowości itp. Żadna praca nie wymaga jednak od człowieka, który ma ją wykonywać, wszystkich wymienionych czynników. Istnieją prace o różnym stopniu wymagań, co do zakresu i stopnia czynności i sprawności. Jedne prace wymagają wysokich sprawności fizycznych lub manualnych, inne wysokich sprawności intelektualnych, a jeszcze inne -specjalnych zdolności i umiejętności, lub określonych cech osobowości.

Jeśli chodzi o osoby niepełnosprawne to, na skutek uszkodzenia organi­zmu, nie tracą one wszystkiego; zachowują one pewne czynności, sprawno­ści i zdolności, które po ich zidentyfikowaniu i dalszym rozwoju, mogą sta­nowić podstawę do podjęcia szkolenia lub kształcenia zawodowego, a później pracy zawodowej (Hulek, 1969). Wiele z osób niepełnosprawnych często posiada specjalne uzdolnienia, które stwarzają możliwości opanowa­nia wiedzy i umiejętności zawodowych potrzebnych do wykonywania wy­soko kwalifikowanych prac i zawodów o wysokim prestiżu społecznym. Wyjątki stanowią osoby niepełnosprawne całkowicie niezdolne do pracy, na skutek poważnego uszkodzenia organizmu i głębokiego obniżenia sprawno­ści jego funkcjonowania.

2. Osoby niepełnosprawne mają możliwość uruchomienia pewnych me­chanizmów kompensacyjnych. Kompensacja polega na zastąpieniu uszko­dzonych lub zaburzonych czynności organizmu przez inne czynności. U podstaw kompensacji leży fakt, że organizm ludzki charakteryzuje się pew­ną dynamiką i zdolnością adaptacji do zaistniałych zmian. Dysponuje on także pewnymi rezerwami, które mogą być uruchomione i wykorzystane w razie potrzeby. Osoby niepełnosprawne mogą więc nauczyć się celowego i efektywnego wykonywania różnych czynności i zadań przy zastosowaniu trochę innej techniki (sposobu), niż to czynią osoby pełnosprawne. Dotyczy to także czynności i zadań zawodowych. Przykładem tego może być wyko­nywanie pewnych czynności i zadań jedną ręką, zamiast dwoma, albo orien­towanie się w środowisku pracy przy pomocy bodźców słuchowych, doty­kowych i kinestetycznych, zamiast bodźców wzrokowych.

Ze zjawiskiem kompensacji związana jest następna zasada, dotycząca możliwości adaptacji stanowiska i miejsca pracy dla potrzeb pracownika niepełnosprawnego. Można je tak zorganizować i wyposażyć, że będą one kompensować pewne braki i ograniczenia funkcjonalne pracownika nie­pełnosprawnego oraz umożliwiać wykonywanie zadań zawodowych na normalnym poziomie. Adaptacja stanowiska i miejsca pracy obejmuje dwie sprawy:

• Fizyczną adaptacje stanowiska i miejsca pracy, a więc ich zmianę lub modyfikację, np. zamontowanie dodatkowego elementów, zamianę sygnalizacji dźwiękowej na świetlną dla pracownika głuchego, zain­stalowanie specjalnego fotela (siedziska) dla osoby z uszkodzonym na­rządem ruchu, lub punktowego oświetlenia dla pracownika słabo wi­dzącego, albo odwrotnie usunięcie elementów przeszkadzających jemu wykonywanie pewnych czynności, np. stopni, poszerzenie otwo­rów wejściowych do pomieszczeń.

• Wyposażenie pracownika niepełnosprawnego w odpowiedni specjal­ny sprzęt (rehabilitacyjny), umożliwiający wykonywanie czynności i zadań zawodowych, np. wyposażenie pracownika niewidomego, po­sługującego się komputerem w tzw. linijkę brajlowską (pokazującą tekst ukazujący się na ekranie w formie wypukłej) lub syntezator mo­wy (czytający głosem ten tekst).

4. Ocena zdolności do pracy i poradnictwo zawodowe dla osób niepełnosprawnych

Ocena zdolności do pracy jest to postępowanie zespołu specjali­stów, mające na celu ustalenie aktualnych i potencjalnych możliwości zawodowych osoby niepełnosprawnej.

Dokonanie takiej oceny jest niezbędne dla udzielenia osobie niepełno­sprawnej właściwej porady zawodowej. Ocena dokonana przez zespół spe­cjalistów powinna w pierwszej kolejności rozstrzygnąć, czy dana osoba nie­pełnosprawna jest zdolna do pracy i jakie warunki należy jej stworzyć, aby mogła przygotować się do'niej i później ją wykonywać. Ocena zdolności do pracy musi być kompleksowa, to znaczy obejmować wszystkie aspekty zdolności do pracy, a więc społeczne, fizyczne i psychiczne. W związku z tym wyróżnia się:

1. Ocenę społecznych komponentów zdolności do pracy, jak sytuacja społeczna osoby niepełnosprawnej - wiek, stan cywilny, dzieci i ich wiek, miejsce zamieszkania itp.;


  1. ocenę medyczną zdolności do pracy, jak uszkodzenie i obniżenie
    sprawności organizmu, wydolność wysiłkowa organizmu itp.;

  2. ocenę psychologiczną zdolności do pracy, jak poziom inteligencji
    zainteresowania i preferencje zawodowe, motywacja do pracy itp.

W skład zespołu dokonującego oceny zdolności do pracy wchodzą zwy­kle następujący specjaliści: lekarz lub lekarze o określonych specjalnościach (w zależności od potrzeb), psycholog, pracownik socjalny, doradca zawodo­wy, pracownik do spraw pośrednictwa pracy. Na podstawie przeprowadzo­nych badań przez poszczególnych specjalistów zespół ustala diagnozę za­wodową, która powinna zawierać:

  1. Orzeczenie o zdolności lub niezdolności do pracy.

  2. Zalecany kierunek i formę szkolenia lub kształcenia zawodowego.

  3. Zalecany rodzaj i formę zatrudnienia.

  4. Zalecane warunki pracy.

  5. Zalecenia dotyczące niezbędnych zabiegów leczniczych i rehabilitacyj­nych, w tym także dotyczące zaopatrzenia w sprzęt ortopedyczny i rehabilitacyjny.

  6. Zalecenia dotyczące adaptacji stanowiska pracy.

Diagnoza zawodowa powinna być przedstawiona osobie niepełnospraw­nej przez doradcę zawodowego lub przez zespół specjalistów dokonujących oceny, aby osoba ta mogła wyrazić własną opinię na temat swojego przy­szłego życia zawodowego. Diagnoza powinna stanowić podstawę do wspól­nego ustalenia planu rehabilitacji zawodowej.

1   ...   30   31   32   33   34   35   36   37   38

Powiązany:

Pedagogika specjalna iconPedagogika specjalna wykład 1 Co to jest pedagogika specjalna?

Pedagogika specjalna iconPedagogika specjalna

Pedagogika specjalna iconPedagogika specjalna

Pedagogika specjalna iconCo to jest pedagogika specjalna?

Pedagogika specjalna iconPedagogika specjalna specjalnośĆ: Resocjalizacja

Pedagogika specjalna iconPedagogika Specjalna Wykład I 24. 02. 2005

Pedagogika specjalna iconPedagogika specjalna – II zz/pc pedagogika – II zz/PE

Pedagogika specjalna iconPedagogika specjalna I jej składniki formalne

Pedagogika specjalna iconKształtowanie się dyscypliny – pedagogika specjalna

Pedagogika specjalna iconPedagogika specjalna, wykład 3 (druga część)

Umieść przycisk na swojej stronie:
Rozprawki


Baza danych jest chroniona prawami autorskimi ©pldocs.org 2014
stosuje się do zarządzania
Rozprawki
Dom