Środki artystycznej organizacji tekstu środki fonetyczne




Pobierz 27.78 Kb.
NazwaŚrodki artystycznej organizacji tekstu środki fonetyczne
Data konwersji19.10.2012
Rozmiar27.78 Kb.
TypDokumentacja
Środki artystycznej organizacji tekstu

  1. środki fonetyczne

  2. fleksyjne

  3. składniowe

  4. tropy stylistyczne

Aby spełnić oczekiwania komunikacyjne tekstu nadawca dokonuje wyboru elementów językowych. Są to:

  • temat wypowiedzi,

  • gatunkowe ujęcie wypowiedzi,

  • cel wypowiedzi,

  • sytuacja, w jakiej dokonuje się porozumienie językowe.

Wpływa na to oczywiście językowa sprawność nadawcy, jego poczucie estetyki językowej oraz inne jego predyspozycje. Nie bez znaczenia jest także wybór stylu językowego, tj. odmiany stylistycznej polszczyzny będącej subkodem języka ogólnonarodowego. Wymienia się tu następujące style, czyli subkody:

  • kolokwialny,

  • potoczny,

  • wystąpień publicznych (przemówieniowy),

  • administracyjno-prawny,

  • naukowy,

  • dziennikarski z odmianą publicystyczną,

  • literacki, czyli artystyczny.

Omawiając język utworu literackiego musimy pamiętać, że wszystkie subkody stanowią materiał dyspozycyjny literatury (na przykład styl kolokwialny w przytoczeniu wypowiedzi bohatera utworu literackiego, czy cytowanie przemówienia bohatera w obrębie utworu itp.).

Analiza stylistyczna tekstu wymaga rzetelnego opisania tworzywa językowego, wskazania elementów, które dominują w tekście oraz określenia ich funkcji w utworze.

Nie jest naszym celem dogłębne omówienie wszystkich środków artystycznej organizacji tekstu. Wskażemy jedynie na ich podział, oraz przywołamy przykłady najpowszechniejsze.

Środki fonetyczne

Środki fonetyczne organizujące warstwę brzmieniową tekstu to:

Eufonia czyli wykorzystanie fonicznej jakości tekstu.

Onomatopeja czyli dźwiękonaśladownictwo.

Efekt dzwiękonaśladownictwa oddaje fragment burzy w Panu Tadeuszu, gdzie nagromadzenie zdań pojedynczych, nierozwiniętych i głosek szumiących oddaje dynamizm i grozę burzy.

Nagle wichry zwarły się, porwały się w poły,/ Borykają się, kręcą, świszczącymi koły/ Krążą po stawach, mącą do dna wody w stawach;/ Wpadli na łąki, świszczą po łozach i trawach./

Aliteracja to rozpoczynanie dwu lub więcej wyrazów od tych samych głosek.

Harmonia głoskowa – powtarzanie samogłosek w identycznej lub podobnej kombinacji.

Segmentacja tekstu uwzględniająca współzależność akcentu i pauzy oraz uporządkowanie stosunku sylab akcentowanych i nieakcentowanych, występujących w sylabotoniku. Intonacja czyli wydobycie ekspresji z nagromadzenia intonemów (jednostek intonacyjnych) celowo wprowadzonych do utworu. Przykład doskonały to Tren X, Jana Kochanowskiego, gdzie operowanie zdaniami pytającymi różnej długości (o których wiemy, że mają intonację rosnącą) i rozkazującymi (z intonacją opadającą), oddaje efekt szlochu i zagubienia podmiotu lirycznego.

Środki fleksyjne

Fleksja należy do tych kategorii językowych, które wymagają rygorystycznego przestrzegania reguł, ponieważ każda forma fleksyjna posiada ściśle określoną funkcję składniową (zmiana np. dopełnienia na mianownik powoduje zmianę składniową: dopełniacz stanie się podmiotem i zmieni sens zdania). Możliwości stylistyczne w zakresie fleksji są minimalne, ale zawsze przynoszą efekt zaskoczenia. Są to nieobiegowe końcówki np. Z dala na to patrzyli trójkątowie smutni M.Pawlikowska-Jasnorzewska Dywan perski.

Środki składniowe

Możliwości stylistyczne w obrębie składni są ogromne. Indywidualne cechy stylistyczne najwyraźniej są widoczne w zakresie ukształtowania składniowego. W poniższym opracowaniu wymienimy, nie omawiając ich szczegółowo najważniejsze. Długość i krótkość zdań, czyli odmiana stosunków ilościowych. Epika posługuje się zdaniami obszernymi, liryka wykorzystuje zdania krótkie, elipsy i równoważniki. Posłużenie się w opisie zdaniami nierozwiniętymi znaczy i pełni określoną funkcję stylistyczną (patrz przytoczony wcześniej cytat z Pana Tadeusza).

Odejście od typowego szyku w zdaniu czyli odmiany w zakresie kompozycji składniowej. Stosowanie inwersji np. usytuowanie przymiotnika po rzeczowniku czy orzeczenia na końcu zdania. (przykłady wpisz samodzielnie)

Elipsa to pominięcie jakiegoś członu składniowego. Najbardziej ekspresywny jest brak orzeczenia (przykłady wpisz samodzielnie).

Powtórzenie czyli powielanie w zdaniu czy w zdaniach słów lub całych zespołów słów w celach ekspresywnych. Gdy występują one na początku jednostki syntaktycznej noszą nazwę anafora, gdy na końcu jednostki syntaktycznej to jest to epifora.

Antyteza polega na łączeniu skontrastowanych sensów i znaczeń w jedną składniowo-logiczną całość

Apostrofa to utrzymany w podniosłym tonie zwrot do osoby lub zjawiska, które apostrofa w ten sposób personifikuje. (patrz Oda do młodości Mickiewicza)

Pytanie retoryczne – jego istotę stanowi fakt, że odpowiedź na nie wpisana jest w tekst wypowiedzi, a posiada ono jedynie charakter emocjonalny. (Czego chcesz od nas Panie za twe hojne dary?/ Czego za dobrodziejstwa, którym nie masz miary? J. Kochanowski Pieśń XXV)

Anakolut to wypowiedź pod względem składniowym źle skonstruowana, w utworze pełni ona funkcję znaku emocyjności wypowiedzi, wahania podmiotu mówiącego (Lecz teraz, kiedy teraz nie wiem, wiem (...)., T. Różewicz Prawa i obowiązki).

Można mówić także o stylistycznych konsekwencjach sposobu łączenia zdań: współrzędnie, podrzędnie łączone spójnikowo i bezspójnikowo, używanie zdań pojedynczych nierozwiniętych i ich wpływ na strukturę stylistyczną tekstu. Nie będziemy się nimi zajmować w tym miejscu, ale przypisane im funkcje powinny być brane pod uwagę przy analizie tekstu.

Tropy stylistyczne

Tropy stylistyczne to sposoby łączenia wyrazów w większe całostki syntaktyczne na poziomie członu składniowego lub zdania. Inaczej mówiąc są to przekształcenia znaczeniowe wyrazów osiągane przez szczególne ich zestawienia. Są one właściwością wszelkich tekstów, ale w tekstach literackich występują w większym zagęszczeniu i są wynikiem poszukiwań nowych znaczeń. Wyraz w kontekście nabiera nowej treści i oddala się od swojego znaczenia słownikowego. (np. szlachetne zdrowie, końskie zdrowie, stracone zdrowie, odzyskane zdrowie – wyraz „zdrowie” w każdym z przytoczonych przykładów znaczy co innego).

Do tropów zaliczamy: epitety, porównania i metafory, zostaną one tutaj pokrótce omówione.

Epitet to przymiotnik, imiesłów, rzadziej rzeczownik dodany do rzeczownika w funkcji określenia którejś z jego cech istotnych dla mówiącego, bądź modyfikujących jego znaczenie. Wezwano pokojowę i służącą dziewkę/ W naczynie srebrne wody wylano konewkę (...)/ Telimena otwiera petersburskie składy, (...)/ Zosia kładnie pończoszki białe, ażurowe./ I trzewiki warszawskie białe atłasowe;/ A. Mickiewicz Pan Tadeusz.

Szereg epitetów w połączeniu z rzeczownikami – naczynie srebrne, pończoszki białe, ażurowe, trzewiki białe atłasowe pełnią funkcję obrazotwórczą, ponieważ wskazują na wygląd przywołanych przedmiotów, natomiast epitety służąca (dziewka) i (trzewiki) warszawskie pełnią funkcję indywidualizującą.

W ten sposób ograniczony zostaje zakres znaczeniowy wyrazu a rozszerzona informacja o nim. Wśród epitetów rozróżniamy epitet stały zwany też homeryckim: Achilles prędkonogi, Eos różanopalca, czarny bór, sina rzeka.

Oksymoron kojarzący w całość znaczeniową wykluczające się znaczenia: suchy ocean, gorzki miód, jasność ciemna, gadająca cisza. Jego wartość znaczeniowa zbliża go do metafory.

Epitet metaforyczny nadaje przedmiotowi nowe cechy: zmarniałe cuda, zimny głaz, jawne sny, B. Leśmian Dziewczyna.

Porównanie to zestawienie dwóch przedmiotów, dwóch zjawisk na podstawie jakiejś wspólnej cechy. Cechy te mogą być bezpośrednio wskazane lub łatwo domyślne albo wynikają z kontekstu. Formalnym wskaźnikiem porównania są spójniki: jak, jakoby, jakby, jako, niby, niczym, wyrażenia: podobnie jak, na kształt. Dwa stawy pochyliły ku sobie oblicza/ Jako para kochanków; prawy staw miał wody/ Gładkie i czyste jako dziewicze jagody/ Lewy ciemniejszy nieco, jako twarz młodziana (...), A. Mickiewicz Pan Tadeusz.

Wyróżnić możemy też porównanie zaprzeczone. To nie sroki zaskrzeczały Czarną zgrają. Gzak z Konczakiem za Igorem Tropem gnają. Słowo o wyprawie Igora, przekład J.Tuwim.

Porównanie homeryckie: Jako oliwka mała pod wysokim sadem/ Idzie z ziemie ku górze macierzyńskim śladem,/ Jeszcze ani gałązek, ani listków rodząc,/ Sama tylko dopiro szczupłym prądkiem wschodząc:/ Tę jeśli ostre ciernie lub rodne pokrzywy/ Uprzątając, sadownik podciął ukwapliwy./ Mdleje zaraz, a zbywszy siły przyrodzonej,/ Upada przed nogami matki ulubionej/ – Takci się mej najmilszej Orszuli dostało. J. Kochanowski Tren V.

Porównanie tautologiczne, polegające na tym, że przedmiot lub zjawisko porównuje się do niego samego: Stwierdziwszy tedy niewątpliwie,/ Że z opisami wielka bieda,/ Należy uznać, że właściwie/ Rezeda pachnie – jak rezeda. J. Tuwim, Kwiaty polskie.

Metafora to najkunsztowniejszy trop stylistyczny. Jej istota polega na przekształceniach znaczeniowych i ich funkcjonowaniu w kontekście utworu. Metafora jest ruchem znaczeń, polega na współdziałaniu pojęć, które się wzajemnie modyfikują, tworząc nowe znaczenia. Tak więc metaforę rozumiemy jako zabieg przesunięcia znaczenia w wyniku kontekstowego użycia. Metafora „grom uśnie”: znaczenie potoczne wyrazu i odpowiednik metafory „uśnie” pogrąży się we śnie, zamilknie, grom straci aktywność, skończy się burza

Mechanizm przesunięć znaczeń w danym kontekście jest podstawą klasyfikacji metafory: synekdocha to inaczej ogarnienie. Nowe znaczenie wynika z nazwania rzeczy czy zjawiska nazwaniem ich części: Czerwone maki na Monte Cassino/ Zamiast rosy piły polską krew,/ A po tych makach szedł żołnierz i ginął,/ Lecz od ich śmierci silniejszy był gniew./ Feliks Konarski Czerwone maki na Monte Cassino. Zarówno słowo żołnierz jak i polska krew ma tutaj znaczenie szersze oznacza kolejno batalion wojska i ofiarę życia.

Metonimia czyli zamiennia polega na użyciu wyrazu zamiennego, pozostającego w ścisłym związku logicznym lub czasowo-przestrzennym z pojęciem o które chodzi: Czytanie Homera M. Jastrun, J. Przyboś Widzenie katedry w Chartres, zamiast w pierwszym przykładzie czytając Iliadę czy Odyseję, w drugim zwiedzając katedrę w Chartres. O metonimii mówimy również, gdy wskazujemy na materiał, z którego zrobiono przedmiot zamiast na niego samego np. żelazo zamiast broń, lub wskazujemy na symbol zamiast na to, co on oznacza np. wawrzyn zamiast sukces.

Personifikacja czyli uosobienie to nadanie przedmiotom lub pojęciom cech ludzkich, a animizacja czyli ożywienie to nadanie przedmiotom lub pojęciom cech istot żywych. To było tak: w ciemności nocy/ Z gałązki wylazł żywy pączek./ Rozklejał się, ptakami kwiląc;/ O świcie – westchnął. To początek, J. Tuwim To było tak.

Peryfraza czyli omówienie to figura stylistyczna trochę niejednolita. Podręcznikowy przykład stambulskie gorycze i z chińskich ziół ciągnione treści na oznaczenie kolejno tytoniu i herbaty pochodzą z Mickiewiczowskiej Zimy miejskiej i pozostają jeszcze w związku z wzorem poezji klasycystycznej, z upodobaniem sięgającej po rozbudowane peryfrazy. Współczesna poezja też sięga po nią chętnie: Koniu płomienny, koniu mój gniewny/ Z Apollinowej stajni! Kto zawołaniem zbudzi nas śpiewnym/ I wieść i drogę oznajmi? J.Tuwim Koń.

Eufemizm jako figura stylistyczna polega na łagodzeniu właściwego znaczenia i sensu i jest bliska peryfrazie. Eufemizmów używamy często w języku codziennym, gdy nie chcemy powiedzieć „kłamiesz” mówimy „mijasz się z prawdą”, „odszedł na zawsze” zamiast „umarł”.

Przeciwieństwem eufemizmu jest hiperbola czyli przesadnia, polegająca na przesadnym przedstawieniu zjawiska lub wyolbrzymieniu znaczenia i wartości zjawisk. Posługują się nią często autorzy baroku ( J. A. Morsztyn Niestatek, W. Potocki Wojna Chocimska) ale i poeci bliżsi współczesności, np. J. Tuwim Miliard miliardów naliczyli,/ Przez sto milionów pomnożyli,/ A jeszcze straszą, jeszcze grożą,/ Że przez trzynaście mnie pomnożą/ (...) Urosną nad mą biedną głową/ Abrakadabrą, piramidą,/ Kolumną runą stuwiekową... J. Tuwim Rachunek.

Alegoria oznacza metaforę, ale w odniesieniu do całego utworu. Jest to więc wypowiedź, której sens jest odmienny niż znaczenie wyrazowe. Potocznie przez alegorię rozumie się upostaciowione pojęcia abstrakcyjne: sowa jest alegorią mądrości, amorek miłości, lis chytrości itp. Alegoria w pojęciu szerszym obejmuje cały utwór wraz z wydarzeniami i egzystencjalnymi sytuacjami człowieka (np. A. Camus Dżuma, W. Szymborska Kot w pustym mieszkaniu).

Symbol wyprowadzić można ze związków z metonimią, ale jego rola w utworze polega na spiętrzeniu znaczeń; poza znaczeniem wyrazowym sugeruje treść naddaną, nie w pełni określoną, ewokowaną przez kontekst utworu.

Dodaj dokument na swoim blogu lub stronie

Powiązany:

Środki artystycznej organizacji tekstu środki fonetyczne iconŚrodki stylistyczne I. Fonetyczne instrumentacja głoskowa

Środki artystycznej organizacji tekstu środki fonetyczne iconProdukty rozkładu żywności środki farmaceutyczne, środki piorące (Gosp. Domowe, szpitale, transport samochodowy, śmietniska)

Środki artystycznej organizacji tekstu środki fonetyczne iconTemat: Środki techniczne środki do liczenia I ewidencyjne

Środki artystycznej organizacji tekstu środki fonetyczne iconUczelnia rokrocznie otrzymuje środki finansowe na działalność statutową oraz badania własne. Środki te nie są jednak wystarczające na finansowanie badań

Środki artystycznej organizacji tekstu środki fonetyczne iconTemat: Jaką funkcję w opisie przeżyć Wokulskiego pełni przypowieść o kamieniu? Napisz analizę tekstu, omów środki stylistyczne I ich funkcje

Środki artystycznej organizacji tekstu środki fonetyczne iconŚrodki ochrony przed porażeniem Środki ochrony przed porażeniem mają za zadanie

Środki artystycznej organizacji tekstu środki fonetyczne iconŚrodki

Środki artystycznej organizacji tekstu środki fonetyczne iconŚrodki ekspresji

Środki artystycznej organizacji tekstu środki fonetyczne iconŚrodki trwałE

Środki artystycznej organizacji tekstu środki fonetyczne iconŚrodki dydaktyczne

Umieść przycisk na swojej stronie:
Rozprawki


Baza danych jest chroniona prawami autorskimi ©pldocs.org 2014
stosuje się do zarządzania
Rozprawki
Dom