Wykład przepisy I normy prawne




Pobierz 366.91 Kb.
NazwaWykład przepisy I normy prawne
strona3/11
Data konwersji22.10.2012
Rozmiar366.91 Kb.
TypDokumentacja
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

PODSTAWOWE PODZIAŁY PRZEPISÓW NORM PRAWNYCH





  • Przepisy bezwzględnie obowiązujące (ius cogens) i przepisy względnie obowiązujące(ius dispositivum).

Podział przepisów czy norm prawnych na przepisy bezwzględnie i względnie obowiązujące jest podziałem cywilistycznym, stosowanym na użytek prawa cywilnego i pokrewnych temu prawu innych gałęzi prawa.

Kryterium podziału przepisów czy norm prawnych na przepisy bezwzględnie i względnie obowiązujące wyznaczone jest przez stosunek dyspozycji normy do woli adresata, w szczególności do woli strony lub stron gdy brać pod uwagę tzw. czynności prawne.

Przepisem bezwzględnie obowiązującym nazywany jest przepis, który obowiązuje niezależnie od woli adresata, strony lub stron czynności prawnych. Natomiast przepisem względnie obowiązującym nazywa się taki przepis prawa, który obowiązuje dopiero wtedy, gdy strona lub strony nie wyrażą odmiennej woli w porównaniu do treści przepisu prawa.

Jest więc zrozumiałe, dlaczego w odniesieniu do przepisów prawa karnego nikt nie dzieli na przepisy bezwzględnie i względnie obowiązujące. Można by powiedzieć, że wszelkie przepisy prawa karnego to przepisy bezwzględnie obowiązujące, chyba że szukać jakiejś analogii do cywilistycznego przeciwstawienia ius cogens i ius dispositivum w rozróżnieniu przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego i przestępstw ściganych z oskarżenia publicznego.

Jednakże taka analogia jest zbyt odległa od tego, co w sensie cywilistycznym nazywa się prawem bezwzględnie albo względnie obowiązującym.

Godzi się też zauważyć, że terminologia przepisy bezwzględnie i względnie obowiązujące jest myląca, jak że zarówno przepisy bezwzględnie obowiązujące, jak i względnie obowiązujące to przecież przepisy prawa obowiązującego. Lepszym nazewnictwem byłyby określenia przepisy bezwzględnie stosowane i przepisy stosowane względnie.

Przykładem przepisu bezwzględnie obowiązującego może być art. 158 Kodeksu Cywilnego, który postanawia: „umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości, a także umowa przenosząca własność nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego”. Jest to przepis bezwzględnie obowiązujący, ponieważ strony tej czynności, która jest przeniesieniem własności nieruchomości, nie mogą ze skutkiem ważności dokonać przeniesienia własności nieruchomości w innej formie (np. w formie zwykłej umowy pisemnej) niż w formie aktu notarialnego. Przepis ten obowiązuje bezwzględnie, niezależnie od woli jego adresata.

Przykładem natomiast przepisu względnie obowiązującego może być art. 642 Kodeksu Cywilnego z zakresu tzw. umowy o dzieło. przez umowę o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiający do zapłaty wynagrodzenia. Art. 642 postanawia, że z braku odmiennej umowy przyjmującemu zamówienie należy się wynagrodzenie w chwili oddania dzieła.

Tak sformułowany przepis prawa jest przepisem względnie obowiązującym, ponieważ strony umowy o dzieło, a więc zamawiający i przyjmujący zamówienie mogą zawierając umowę postanowić, że zamawiający uiści wynagrodzenie za wykonane dzieło np. z góry, albo też np. z upływem trzech miesięcy od dnia odebrania dzieła.

W ramach tej samej instytucji prawnej spotykamy zarówno przepisy bezwzględnie, jak i względnie obowiązujące. Przekonują nas o tym chociażby postanowienia Kodeksu Cywilnego odnośnie tzw. spółki jak często mawiamy spółki cywilno-prawnej uregulowanych art. 865 i następnych Kodeksu Cywilnego.

Art. 865 postanawia, że każdy ze wspólników jest uprawniony i zobowiązany do prowadzenia spraw spółki. Redakcja stylistyczna tego przepisu może sugerować, że jest to przepis bezwzględnie obowiązujący, ze wspólnicy zawierając umowę spółki nie mogą postanowić inaczej, np. postanowić, że jeden tylko lub wskazani wspólnicy będą uprawnieni wyłącznie i jednocześnie zobowiązani do prowadzenia spraw spółki.

Niemniej przyjęta w orzecznictwie oraz w literaturze prawniczej interpretacja tego przepisu ujawnia, że przepis ten jest kwalifikowany jako przepis względnie obowiązujący, a wspólnicy zawierając umowę spółki mogą postanowić inaczej niż wynika to z treści art. 865.

Art. 867 stanowi z kolei, że „każdy wspólnik jest uprawniony do równego udziału w zyskach i w tym samym stosunku uczestniczy w stratach bez względu na rodzaj i wartość wkładu”. Ale przepis ten, który wyznacza zasadę jednakowego partycypowania wspólników w zyskach i stratach spółki, nie jest przepisem bezwzględnie obowiązującym, ponieważ już w następnym zdaniu mówi się, że w umowie spółki można inaczej ustalić stosunek udziału wspólników w zyskach i stratach, można zatem zwolnić niektórych wspólników od udziału w stratach.

Natomiast przepisem bezwzględnie obowiązującym jest końcowe zdanie art. 867 Kodeksu Cywilnego, który postanawia: „nie można wyłączyć wspólnika od udziału w zyskach”. Takie postanowienie umowy spółki byłoby nieważne, ponieważ przytoczony fragment tekstu prawnego jest przepisem bezwzględnie obowiązującym.

Prawodawca nie określił całokształtu stosunków cywilno-prawnych za pomocą przepisów bezwzględnie obowiązujących, ponieważ chce pozostawić stronom pewną swobodę w kształtowaniu swoich praw i obowiązków. Z drugiej strony prawodawca musi wprowadzać przepisy względnie obowiązujące, gdyż powstawał by stan niepewności prawnej, gdyby strony na jakimś odcinku nie uregulowały swoich praw i obowiązków, a prawo nie dawałoby w to miejsce swoich rozstrzygnięć.

Taki stan niepewności prawnej powstawałby wtedy, gdyby prawo nie określało terminu płatności lub wynagrodzenia za wykonane dzieło, a strony go nie określiły w zawartej umowie o dzieło.

Łatwo spostrzec, że przepisy względnie obowiązujące mają charakterystyczną redakcję stylistyczną, wyrażającą się w tym, że w ich sformułowaniach pojawiają się następujące wyrażenia:

  • z braku odmiennej woli stron

  • o ile strony nie postanowią inaczej, itd.

Nie zawsze jednak redakcja stylistyczna przepisu prawa wystarcza do poprawnego zakwalifikowania przepisu, jako bezwzględnie czy względnie obowiązującego. bywa i tak, że redakcja stylistyczna przepisu prawa może być i nawet myląca. We wszystkich tych przypadkach, o tym, czy jest to przepis bezwzględnie czy względnie obowiązujący rozstrzygają w przyjętym orzecznictwie, praktyce stosowania prawa oraz w nauce prawa sposób rozumienia przepisu. (znowu bez sensu ?)

Wykład nr 4.

Mówiliśmy o jednym z praktycznych podziałów, mianowicie podziale przepisu na przepisy bezwzględnie i względnie obowiązujące, czyli w bardziej uściślonej terminologii na przepisy, które znajdują bezwzględne zastosowanie i przepisy, które znajdują zastosowanie względne.

Podział przepisów i norm prawnych na lex generalis i lex specialis.

Podział przepisów prawa na przepisy bezwzględnie i względnie obowiązujące jest podziałem spotykanym wyłącznie w odniesieniu do przepisów prawa cywilnego. Natomiast przeciwstawienie lex generalis i lex specialis ma charakter uniwersalny i znajduje zastosowanie w odniesieniu do przepisów i norm prawnych każdej gałęzi prawa. Lex generalis to przepis lub norma prawna, która wyznacza ogólną, zarazem podstawową zasadę rozstrzygnięcia, a w szczególności ogólną podstawową zasadę odpowiedzialności w sprawach określonego typu. Natomiast lex specialis to przepis lub norma prawna, które wprowadzają wyjątki od tej ogólnej i jednocześnie podstawowej zasady rozstrzygnięcia, w szczególności zasady odpowiedzialności w sprawach określonego typu.

Zilustrujmy to przeciwstawienie w odniesieniu do przepisu tak prawa karnego jak i prawa cywilnego. Art. 148 paragraf 1 kodeksu karnego postanawia, że kto zabija człowieka podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 8, karze 25lat pozbawienia wolności albo karze dożywotniego pozbawienia wolności. Można powiedzieć, że paragraf 1 art. 148 kodeksu karnego wyznacza ogólną zasadę odpowiedzialności za przestępstwo, które w języku prawnym nazywa się zabójstwem. Jednakże prawodawca wprowadza od tej ogólnej zasady odpowiedzialności za zabójstwo szereg licznych wyjątków, m.in. w paragrafie 2 pkt. 1 stanowi, że kto zabija człowieka ze szczególnym okrucieństwem podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 12, karze 25 lat pozbawienia wolności albo karze dożywotniego pozbawienia wolności.

Lex specialis w stosunku do paragrafu 1 art. 148 jest również art. 150 zgodnie, z którym kto zabija człowieka na jego żądanie i pod wpływem współczucia dla niego, tzw. Eutanazja, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5

Zilustrujmy konstrukcję tego przeciwstawienia także do przepisu prawa cywilnego. Art. 45 kodeksu cywilnego postanawia, że kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę obowiązany jest do jej naprawienia. Art.. 415 kodeksy cywilnego zakresu instytucji prawnej zwanej czynami niedozwolonymi wprowadza w ogólną zasadę odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych postanawiają, że ten kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, sam obowiązany jest do jej naprawienia. Ale od tej ogólnej zasady odpowiedzialności prawodawca wprowadza pewne wyjątki. Tak np. w paragrafie 1 art. 417 postanawia, że to skarb państwa ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności. Tak więc odpowiedzialność ponosi więc nie ten kto z winy swojej wyrządził drugiemu szkodę, a więc nie funkcjonariusz państwowy, ale skarb państwa. Konstrukcja przeciwstawienia przepisów nazywanych lex generalis i przepisów nazywanych lex specialis w ujęciu schematycznym przedstawia się stosunkowo prosto. Jeżeli strukturę owych lex przedstawimy za pomocą formuł :

N1(W1Dg)

N2(W1*W2*W3*WnDS),
w których zmienna W oznacza warunki zachowania się sankcjonującego, a zmienna D zachowania sankcjonujące, to powiemy, że norma N2 jest lex specialis w stosunku do normy N1.

Konstrukcja tego przeciwstawienia sprowadza się do porównania zakresu zastosowania norm i przepisów prawa w ich tzw. bezpośrednim rozumieniu. Zakres ten lex specialis jest zawsze podrzędny względem zakresu jaki posiada lex generalis. Innymi słowy pomiędzy zakresami nazw oznaczających zakres zastosowania lex generalis i lex specialis zachodzi stosunek nadrzędności. Mówimy, że między dwiema nazwami powiedzmy A i B zachodzi stosunek nadrzędności jeżeli każdy desygnat nazwy B jest desygnatem nazwy A, ale nie każdy desygnat nazwy A jest desygnatem nazwy B. Przykładem takiego stosunku może być stosunek zachodzący między zakresami takiej klasy jak np. lekarz, chirurg. Wiadomo bowiem, że każdy chirurg jest lekarzem, lecz nie każdy lekarz jest chirurgiem. Analogicznie przedstawia się sprawa w przypadku przeciwstawienia lex generalis, lex specialis, kto zabija człowieka podlega karze pozbawienia wolności na czas od lat 8. Kto zabija człowieka ze szczególnym okrucieństwem podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 12 lat. Kto zabija człowieka na jego żądanie i pod wpływem współczucia dla niego podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę obowiązany jest do jej naprawienia. Jeśli ktoś z winy swej wyrządził drugiemu szkodę i jest funkcjonariuszem państwowym to nie jest osobiście zobowiązany do jej naprawienia.

W przypadku lex generalis mówimy, że lex generalis oznacza podstawową regułę rozstrzygnięcia w sprawach określonego typu, ale to nie oznacza by prawodawca wyznaczał lex generalis wyłącznie jako przepis czy normę prawną, której częstość względna zastosowania w porównaniu do pozostałych norm będących lex specialis w sprawach określonego typu była najwyższa.

Paragraf 1 art. 148 kodeksu karnego w spojrzeniu prawników na jego treść zawsze pozostanie lex generalis, także wtedy gdyby np. większość zabójstw była zabójstwami dokonanymi ze szczególnym okrucieństwem. Tutaj należy powiedzieć, że nawet w tzw. literaturze teoretyczno – prawnej brak jest takiej jasności w spojrzeniu jaką funkcję pełnią lex generalis, tzn. mówi się, że wykrycie tego co jest lex generalis i tego co jest lex specialis odbywa się przez porównanie zakresów ich zastosowania, a w gruncie rzeczy tego co nazywamy bezpośrednim rozumieniu norm. No bo prawnik może powiedzieć, że paragraf 1 art. 148 dotyczy tylko i wyłącznie takich zabójstw, które nie są zabójstwami ze szczególnym okrucieństwem, dokonane w warunkach eutanazji, dzieciobójstwa, że tu zachodzi stosunek wykluczania się. Myślę, że prawodawca typuje pewne przepisy i korzysta z tej techniki legislacyjnej dlatego, że jest to swoista wypadkowa czy iloczyn do spełnienia normy plus pewnej zasady słuszności i sprawiedliwości.


Podział przepisów prawnych na przepisy kompletne i niekompletne, inaczej na przepisy zupełne i niezupełne.

Przepisem kompletnym nazywamy taki przepis prawa, który zawiera wszystkie elementy normy prawnej ze względu na założoną jej strukturę.

Wobec tego przepisem niekompletnym lub zamiennie przepisem niezupełnym nazywa się taki przepis prawa, który nie zawiera wszystkich elementów normy w świetle przyjętych poglądów na temat budowy normy prawnej.

Podobną myśl wyrażamy mówiąc, że przepisem kompletnym jest przepis, który samodzielnie wystarcza do podjęcia decyzji stosowania prawa. Przepisem niekompletnym będzie przepis, który nie wystarcza do podjęcia decyzji stosowania prawa.

Mówiąc o przepisach kompletnych i niekompletnych zwróćmy przede wszystkim uwagę na to, że podział ten ma charakter względny. Ta kwalifikacja przepisu zależy od przyjętej struktury normy prawnej. Ten sam przepis prawa w świetle pewnej struktury normy może być kwalifikowany jako przepis kompletny, w świetle zaś odmiennych poglądów na budowę normy prawnej może być uznany za przepis niekompletny.

Przykładem przepisu kompletnego może być art. 161 paragraf 1 kodeksu karnego, zgodnie z którym kto wiedząc, że jest zarażony wirusem HIV naraża bezpośrednio inną osobę na takie zarażenie podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Przepis kompletny to przepis, który wyznacza normę prawną. Art. 161 jest przepisem kompletnym ponieważ określa kto jest jego adresatem i w jakich okolicznościach, jak ma się zachować adresat, czego prawo tutaj zakazuje.

Mówiąc o przepisach niekompletnych zwróćmy uwagę, że pojęcie przepisu niekompletnego suponuje z jednej strony pojęcie przepisu odsyłającego, jakim jest przepis niekompletny, z drugiej zaś strony suponuje pojęcie reguły odniesienia, w szczególności przepisu odniesienia, który wespół z tym pierwszym tworzą konstrukcję nazywaną normą prawną.


Właśnie w zależności od tego jaki charakter posiada reguła odniesienia dla przepisu niekompletnego i tym samym odsyłającego, możemy przepisy niekompletne podzielić na odsyłające poza-systemowo i odsyłające wewnątrz-systemowo.

Przepisy odsyłające poza-systemowo to wszelkie przepisy prawa odsyłające do reguł, które nie są przepisami prawa obowiązującego, lecz są zasadami współżycia społecznego, regułami moralności, słuszności, zasadami uczciwej konkurencji i tym podobnymi regułami.

Przez to, że prawo przepisuje zachowanie z nimi zgodne, same nie stają się jak się zdaje elementami systemu prawa. Przykładam niech będzie dobrze już nam znany paragraf 2 art. 58 kodeksu cywilnego, który postanawia, że czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego jest nieważna.

Pozostałe przepisy niekompletne to przepisy odsyłające wewnątrz-systemowo. W przypadku przepisów odsyłających poza-systemowo regułą odniesienia dla przepisu odsyłającego nie jest przepis lub norma prawna lecz reguła innego charakteru. Inaczej przedstawia się sprawa w przypadku przepisów, które możemy nazwać przepisami odsyłającymi wewnątrz-systemowo. Tutaj przepisem prawa obowiązującego jest nie tylko przepis odsyłający, ale również przepis, który względem tego pierwszego jest przepisem odniesienia. By omówić podstawowe konstrukcje prawnicze związane z przepisami odsyłającymi wewnątrz-systemowo dokonujemy być może nieco sztucznego jej podziału wyodrębniając przepisy odsyłające sensus stricto oraz tak zwane przepisy blankietowe, przy czym te ostatnie stanowią przepisy odsyłające od innych aktów prawnych niż ten, w którym zawarty jest przepis odsyłający.

Przepisy odsyłające wewnątrz-systemowo możemy podzielić na odsyłające w ramach tego samego aktu prawnego. Przepisy sensus stricto to pojęcie dominujące w myśleniu prawniczym, a jak widzimy te przepisy, które nazywamy odsyłającymi blankietowymi charakteryzują się tym, że mamy tu doczynienia nie z odesłaniem w ramach tego samego aktu prawnego, tylko z odesłaniem do przepisu zawartego w dokumencie prawnym, czyli przepisy wewnątrz-systemowe dzielimy na przepisy działające w ramach tego samego aktu prawnego i odsyłające ze względu na różne akty prawne. Prawników interesuje tylko pojęcie przepisów odsyłających w ramach tego samego aktu prawnego, stąd też nazwaliśmy te przepisy odsyłającymi sensus stricto.

Przepisem odsyłającym sensus stricto lex hipotez odsyłającym w ramach tego samego aktu prawnego nazywa się taki przepis prawny, który dla sformułowania pozostałych elementów normy odsyła do innego przepisu prawa zawartego w tym samym akcie prawnym.

Jako przykłady przepisu odsyłającego sensus stricto niech posłużą następujące postanowienia prawa:

  • art. 175 kodeksu karnego stanowi, że kto czyni przygotowania do przestępstwa określonego w art. 173 paragraf 1podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jest to przepis odsyłający sensus stricto dlatego, że zawiera wyłącznie określenia sankcji, natomiast dla wskazania pozostałych elementów normy to jest hipotezy i dyspozycji w strukturze trójelementowej odsyła do paragrafu 1 art. 173 kodeksu karnego.

  • Innym przykładem przepisu odsyłającego sensus stricto jest chociażby paragraf 2 art. 173 kodeksu karnego, który stanowi: tej samej karze podlega kto wbrew przepisom sprowadza z zagranicy odpady substancji zagrażające środowisku. Przepis ten pozwala zrekonstruować hipotezę dyspozycji normy zawartej częściowo w tym przepisie, natomiast w celu sformułowania sankcji odsyła nas do paragrafu 1 art.183 kodeksu karnego.

Do przepisów odsyłających wewnątrz-systemowo zalicza się także tak zwane przepisy blankietowe.

Przepisem blankietowym nazywany jest przepis, który zawiera wyłącznie określenie sankcji, natomiast celem formowania pozostałych elementów normy przepis ten odsyła do innych przepisów prawa często bliżej nieokreślonych jednakże niezawartych w tym samym akcie prawnym. Za przykład niech służy nam art. 97 kodeksu wykroczeń. Art. ten stanowi, że kto wykracza przeciwko innym przepisom o bezpieczeństwie i porządku ruchu na drogach publicznych podlega karze grzywny albo karze nagany. Jest to przepis blankietowy dlatego, że tutaj niejako z góry inblanco dana jest sankcja. Dla zachowań uregulowanych w innych przepisach prawnych, w innych tzn. w innych przepisach niż przepisach kodeksu wykroczeń. Aby sformułować brakujące elementy normy przy założeniu struktury trójelementowej należałoby sięgnąć do przepisów prawa poświęconych regulacji zagadnień bezpieczeństwa i porządku ruchu na drogach publicznych. Prawodawca korzysta z konstrukcji przepisów blankietowych dlatego, że określenie sankcji powierza jedynie uprawnionym do tego organom państwa. Innymi słowy nie każdy kompetentny do stanowienia prawa organ państwa, a tym samym kompetencje do określenia sankcji prawnych. Art. 97 kodeksu wykroczeń możemy nazwać przepisem blankietowym do określenia jako przepis blankietowy sankcji. Rzecz jasna przepisy odniesienia dla przepisu blankietowego sankcji można nazwać przepisami blankietowymi dyspozycji, tak zresztą nazywa je Jerzy Wróblewski w swoich rozważaniach teoretyczno-prawnych.

Podział norm prawnych na generalne i indywidualne jest tradycyjnym podziałem prawoznawstwa stosowany np. w charakterystyce procesu tworzenia, stosowania prawa.

Podział norm na generalne i indywidualne jest podziałem zbiorczym obejmującym 2 pod-podziały, z których każdy wyznaczony jest przez odmienne kryteria. Tak w uproszczeniu mówiąc ze względu na adresata normy prawne dzieli się na normy ogólne i normy jednostkowe, natomiast ze względu na tzw. zachowanie się normy prawne dzieli się na normy abstrakcyjne i konkretne.

Adresat Zachowanie

N. ogólne jednostkowe abstrakcyjne konkretne

Ze względu na adresata, a ściśle rzecz biorąc ze względu na faktyczną ilość adresatów normy rozważamy w pewnym przedziale czasu normy prawne dzieli się na normy ogólne oraz normy jednostkowe.

Normą ogólną jest norma, której adresat oznaczony jest za pomocą nazwy ogólnej. Odpowiednio normą jednostkową nazywa się taką normę prawną, której adresat oznaczony jest za pomocą nazwy jednostkowej. Przykładami norm ogólnych będą normy skierowane do kupującego lub sprzedającego, do wynajmującego lub wydzierżawiającego. Ponieważ wszystkie wymienione tutaj nazwy adresatów to normy ogólne. Przykładem zaś normy jednostkowej będzie norma skierowana do adresata oznaczonego nazwą indywidualną, imieniem własnym, jako że każda nazwa jest nazwą indywidualna ze względu na swój zakres jest nazwą jednostkową. Oczywiście nazwą jednostkową jest nie tylko nazwa indywidualna. Nazwa Prezydent Rzeczpospolitej to nazwa ogólna, generalna w przeciwieństwie do nazwy Prezydent Rzeczpospolitej w 1998r., która także jest nazwą generalną, a nie indywidualną, ale jest przy tym nazwą jednostkową. Jak widać w praktyce podział na normy ogólne i jednostkowe nawiązują do znanego w elementarnej logice podziału nazw ze względu na ilość desygnatów nazwy na nazwy ogólne, jednostkowe, puste. Nazwa ogólna to nazwa, która posiada więcej niż jeden desygnat. Nazwa jednostkowa posiada w swym zakresie jeden desygnat, nazwa zaś pusta to nazwa, która nie posiada desygnat. Przykładem nazwy pustej może być nazwa “Łódzkie Metro”.

Ze względu na zachowanie, a ściślej mówiąc ze względu na sposób wyznaczenia przez normę zachowania normy dzieli się na konkretne i abstrakcyjne.

Norma abstrakcyjna to taka norma prawna, która wyznacza cała klasę zachowań powtarzalnych w określonym typie sytuacji. Przykładem normy abstrakcyjnej może być norma zobowiązująca każdego do złożenia rocznej deklaracji podatkowej powszechnie nazywanej PITami gdy tylko osiąga się dochody w rozumieniu prawa podatkowego.

Natomiast norma konkretna to norma, która wyznacza zindywidualizowana tj. podmiotowo, ściśle określone przedmiotowo zachowanie się jakiegoś podmiotu prawa. Przykładem normy konkretnej może być chociażby decyzja administracyjna zobowiązująca Jana Kowalskiego do rozbiórki wzniesionego na terenie jego posesji garażu w wyznaczonym terminie, który wzniósł bez wymaganego pozwolenia na budowę.


Podział norm prawnych na normy konkretne i abstrakcyjne nie opiera się jak pokazuje to przedstawiona charakterystyka tych norm na ścisłym kryterium. Można zastanawiać się nad tym gdzie umiejscowić w obrębie norm abstrakcyjnych czy konkretnych wyrok sądowy, np. wyrok alimentacyjny zobowiązujący określony podmiot prawa do systematycznych świadczeń na rzecz osoby uprawnionej do alimentacji. Wspomnianych trudności związanych z oznaczeniem normy konkretnej i abstrakcyjnej unikniemy zaostrzając kryterium podziału posługując się w tym celu np. pojęciem spełnienia normy.

Korzystając z pojęcia spełnienia normy powiemy, że norma konkretna to taka norma na gruncie której z chwilą jej spełnienia nie powstają już inne prawa czy obowiązki, co nie zachodzi w odniesieniu do normy abstrakcyjnej.

Tak więc ze względu na adresata normy dzielimy na ogólne i jednostkowe, ze względu zaś na sposób w jaki norma wyznacza zachowanie adresata dzielimy na normy abstrakcyjne i konkretne.

Łącząc obydwa kryteria , tj. kryterium adresata, zachowania wyróżnia się normy generalne i normy indywidualne. Normą generalną jest norma, która ze względu na adresata jest normą ogólną, ze względu zaś na zachowanie jest normą abstrakcyjną. Norma indywidualna to norma, która ze względu na adresata jest normą jednostkową, ze względu na zachowanie normą konkretną. Jeśli tak łatwo spostrzec, że normy generalne są normami zawartymi w różnego rodzaju aktach prawnych, takich jak rozporządzenia lub zarządzenia. Normy zaś indywidualne to normy zawarte w tzw. decyzjach stosowania prawa, a więc w wyrokach sądowych czy decyzjach administracyjnych.

Oczywiście we wspomnianych aktach prawnych czasem spotykamy takie, które zawierają jedynie normy indywidualne. Za przykład niech posłuży dekret z 1946r. o wyłączenie spod zasad reformy rolnej posiadłości Sienkiewicza w dowód uznania dla jego twórczości. Dodajmy też, że podział norm na indywidualne i generalne nie jest podziałem wyczerpującym, nie każdą normę prawną da się zakwalifikować czy to jako normę generalną czy to jako normę indywidualną.

Spotykamy czasem w pewnych aktach prawnych normy, które ze względu na adresata mają charakter norm jednostkowych, ze względu zaś na zachowanie się normami abstrakcyjnymi.


Wieloznaczność terminu “System Prawa”.

Termin “system prawa” jest terminem wieloznacznym, a źródłem tej wieloznaczności jest wieloznaczność m.in. samego terminu system. Z systemami spotykamy się w różnych kontekstach poznawczych i używamy tego terminu w wielu odmiennych znaczeniach. Z jednej strony mówimy przecież o tzw. systemach naturalnych, np. systemie planetarnym, z drugiej strony mówimy o tzw. systemach sztucznych, np. systemie sformalizowanego rachunku logicznego, systemie zarządzania gospodarką narodową, systemie planowania gospodarczego.

Ogólnej teorii systemu, tzw. analizie systemowej powszechnie znane są trudności z określeniem systemu i przeciwstawieniem systemu nie-systemowi. Jeśli przez słowo system będziemy rozumieć zbiór elementów, części, fragmentów, itd., to wszystko wręcz okaże się w świetle tej charakterystyki jest systemem. Nawet zwykła kartka papieru w spojrzeniu fizyka będzie systemem oddziaływujących wzajemnie na siebie molekuł. Trudności związanych z odróżnieniem systemów i nie-systemów wydaje się że unikniemy wtedy gdy przez system będziemy rozumieć zbiór elementów powiązanych ze sobą przez przedmiot założony czy zadany relacje systemotwórcze. Jeśli tak, to możemy powiedzieć, że systemy naturalne są rozpoznawane jako systemy, systemy zaś sztuczne są budowane według z góry założonych relacji systemotwórczych. Nawet tak dziwny zbiór jak ten, który składałby się przykładowo z liczby , największego w świecie wieloryba oraz obecnego prezydenta Rzeczpospolitej okaże się być systemem, jeśli tylko założoną relację systemotwórczą będzie relacja maksymalnej różnorodności przedmiotów, która posiada swoje właściwości formalne. Oczywiście nie zawsze istnieje zbiór elementów, które spełniają postulowane relacje systemotwórcze, o czym może świadczyć poszukiwanie nowych rozwiązań konstrukcyjnych w technicznej sferze zjawisk.

Twierdzi się również, że prawo jest systemem norm. Aby dowolny zbiór norm mógł być uznany za system, wydaje się, że ów zbiór norm musi spełniać dwie podstawowe relacje systemotwórcze, a mianowicie musi to być system norm hierarchicznie zróżnicowany, a ponadto zbiór norm niesprzecznych czy też niesprzecznych w możliwie wysokim stopniu. Czasem w odniesieniu do systemu prawa oprócz wymogów hierarchicznego zróżnicowania norm i wymogów niesprzeczności stawiany jest wymóg zupełności systemu prawa, jakkolwiek jest to sprawa dyskusyjna i zależy od treści norm prawnych ,a ponadto od przyjętych konstrukcji zupełności systemu prawa. Oczywiście zbiór norm prawnych nazywany systemem prawnym posiada te wszystkie własności, które z punktu widzenia uwarunkowań i funkcji społecznych charakteryzują prawo. Obok takich ogółów charakterystyki systemu prawa w języku prawniczym posługujemy się szeregiem różnic bardziej uszczegółowionych, szeregiem znaczeń terminu system prawa. Tak po pierwsze możemy wyróżnić pojęcie tzw. konkretnego systemu prawa. System prawa w rozumieniu konkretnym to ogół obowiązujących norm czy przepisów prawa na jakimś terytorium państwa w określonym przedziale czasu. Posługując się pojęciem konkretnego systemu prawa musimy uwzględnić odniesienie do pojęcia z jednej strony terytorium jakiegoś państwa, z drugiej strony odniesienia tego pojęcia do określonego przedziału czasu. Powszechnie jest wiadomo jak liczne są związki pomiędzy prawem a instytucją państwa. Związek ten wyraża się m.in. w fakcie, że prawo obowiązuje w zasadzie na całym terytorium państwa, z zastrzeżeniem wyjątków płynących z konstrukcji związku państwa (federacja, konfederacja) oraz z wyjątków przewidzianych w prawie międzynarodowym.

Posługując się pojęciem konkretnego systemu prawa musimy również uwzględnić element czasu, gdyż w przeciwnym razie pewne twierdzenie prawdziwe na temat systemu prawa w czasie t1 mogłoby się okazać twierdzeniem fałszywym w czasie późniejszym t2. Innymi słowy musimy uwzględnić zmienność norm systemu, bowiem system w rozumieniu konkretnym jest systemem dynamicznym. Coraz to nowe normy zostają ustanawiane, nabierają mocy obowiązującej i wchodzą do systemu prawa podczas gdy inne normy w wyniku tzw. derogacji tracą moc obowiązującą i wypadają z systemu prawa.

Wykład 5.

Po pierwsze. Pojęcie konkretnego systemu prawa jest tym rozumieniem terminu ‘system prawa’, o które przeważnie chodzi prawnikowi, tak przedstawicielowi szczegółowych nauk prawnych jak i reprezentantowi tak zwanej praktyki stosowania prawa.

Po drugie. Jednakże terminu ‘system prawa’ używamy w innym znaczeniu gdy wypowiadamy stwierdzenia np. na temat systemów prawnych państw feudalnych, czy systemów prawnych tzw. państw wyznaniowych. Wówczas mamy do czynienia z pojęciem systemów prawa, które umownie możemy nazwać pojęciem tych systemów. W takim sposobie użycia terminu ‘system prawa’ chodzi nam o pewną konstrukcję teoretyczną, jakąś uogólniającą abstrakcję, w której chodzi bądź to o normy wspólne, występujące w różnych konkretnych systemach prawa państw tego samego typu, bądź też, co zachodzi częściej, w grę wchodzą normy które z jakiegoś punktu widzenia uznajemy za charakterystyczne, czy ważne dla prawa określonego typu.

Po trzecie. W innym jeszcze znaczeniu używamy terminu ‘system prawa’ gdy systemy prawne różnicujemy biorąc pod uwagę tzw. podstawowe źródła prawa. Ten punkt widzenia prowadzi do przeciwstawienia systemów prawa stanowionego, w szczególności prawa ustawowego, z jednej strony, z drugiej zaś systemów prawa precedensowego, nazywanych najprościej systemami homologów.

Chociaż we współczesnych konkretnych systemach prawnych przeciwstawienie to traci na ostrości, ponieważ w coraz większym stopniu system precedensów wypierany jest przez prawo stanowione, to jednak teoretycznie przeciwstawienie to posiada dużą doniosłość. System prawa precedensowego obowiązuje m.in. w Anglii, Irlandii, USA, Kanadzie, czy niektórych państwach Skandynawskich. Jakkolwiek są to systemy różne ze względu na różnice w źródłach prawa, to jednak w swoim funkcjonowaniu wykazują daleko idące zbieżności.

W ujęciu najprostszym system prawa stanowionego, w szczególności prawa ustawowego, można scharakteryzować w następujący sposób. Po pierwsze w systemie tym normami hierarchicznie najwyższymi są normy zawarte w ustawie co wyjaśnia nazwę systemu - system prawa ustawowego. Po drugie, normy te są normami w wystarczającym stopniu ogólnymi i abstrakcyjnymi i pochodzą od najwyższego przedstawicielskiego organu władzy. Po trzecie w systemach tych istnieje prawnie wyznaczony rozdział kompetencji pomiędzy organami tworzącymi i stosującymi prawo, a organami stosującymi prawo, nie tworząc go.

W analogiczny sposób przez zdjęcie modelowe możemy scharakteryzować prawo precedensowe. W systemie prawa precedensowego jak wspomniano, prawo nie powstaje przez jego stanowienie, ale powstaje w toku orzecznictwa w praktyce stosowania prawa. W systemie precedensów źródłem prawa są decyzje sądowe będące precedensami, w których doktrynalnie wyróżnia się tzw. racio decidento’, tj. normę ogólną będącą podstawą rozstrzygnięcia w sprawach określonego typu, oraz tzw. ‘obiter dictat’, czyli te elementy orzeczenia, które nie mają charakteru wiążącego i są związane z daną, rozpatrywaną sprawą. Po trzecie obowiązuje zasada stałości decyzji i rozstrzygnięcia precedensowego w odniesieniu do ‘racio decidento’, chyba, że praktyka stosowania prawa zrywa z dotychczasową linią precedensu i wydaje nowe orzeczenie akceptowane przez inne sądy stające się precedensem, nazywanym przypadkiem wprowadzającym tzw. quintesi?????’.

Słowem komentarza:

W systemie prawa stanowionego organy stanowiące prawo, sięgają do prawa stanowionego, do różnych aktów normatywnych. Natomiast w systemie precedensowym nie ma prawa stanowionego, w związku z czym można pytać, co stanowi podstawę rozpatrywania określonej sprawy? Otóż podstawą rozstrzygnięcia są właśnie orzeczenia zawarte w sprawach tego samego typu. Np. angielski sędzia rozpatrujący sprawę o zabójstwo wg. zasad precedensu interesowałby się wszelkimi wyrokami sądowymi wydanymi w sprawach o zabójstwo - będzie się on starał odnaleźć w tych wyrokach pewną ogólną regułę.

Gdyby natomiast był to przypadek zabójstwa nieumyślnego, to sędziego będzie interesować to, jak inne sądy orzekały przypadki zabójstwa nieumyślnego we wcześniejszych orzeczeniach. Natomiast to, co my tutaj nazywamy ‘octe lictat?????‘ to będą te niewiążące elementy orzeczeń, czy elementy stanu faktycznego np. to czy takie zabójstwo nastąpiło przez strzał z broni palnej, czy na skutek uderzenia. Są to elementy drugorzędne, nieistotne z punktu widzenia całej ogólnej zasadności sprawy.

Czyli system precedensu jest oparty na funkcjonowaniu szeregu zasad m.in. takiej zasady, że precedens, rozstrzygnięcie w jakiejś sprawie wiąże sądy równorzędne i sądy niższej instancji. Ale od czasu do czasu (ze względu na potrzebę rozwoju prawa), któryś z sądów wydaje nowe rozstrzygnięcie powołując się na to, że stan faktyczny, który rozpatruje zdecydowanie odbiega od dotychczasowego stanu faktycznego stanowiącego podstawę jakiegoś precedensu. Tak więc sąđ wydaje nowe orzeczenie, które stanie się precedensem jeśli inne sądy równorzędne i sądy niższej instancji go zaakceptują.

W ten sposób system precedensowy rozwija się. Może to wydać się dziwne, że pomimo braku oficjalnych zbiorów prawa stanowionego, czy nawet zbiorów precedensów, system ten funkcjonuje, pomimo zasadniczych różnic, bardzo podobnie do systemu prawa stanowionego.

Współcześnie jednakże dominuje tendencja w tych krajach, gdzie obok prawa stanowionego obowiązuje także prawo precedensowe, do wypierania precedensów przez prawo stanowione. W coraz większym stopniu tam, gdzie dotąd funkcjonował system precedensu pojawia się regulacja ustawowa. No i tutaj jeśli mówimy o przeciwstawieniu systemu prawa ustawowego jako stanowionego systemu prawa precedensowego, to pokazujemy odmienność sposobu użycia terminu ‘system prawa’ ze względu na to, co nazywa się źródłem prawa.

Po czwarte. W innym jeszcze znaczeniu używamy terminu ‘system prawa’, gdy chodzi nam o normy, czy przepisy prawne należące do danej gałęzi prawa, Mówi się przecież o systemie prawa cywilnego, systemie prawa pracy, czy systemie innej, dowolnej gałęzi prawa. To tyle na temat wieloznaczności terminu ‘system prawa’.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Powiązany:

Wykład przepisy I normy prawne icon1. Normy prawne Prawo jako całość składa się z norm prawnych

Wykład przepisy I normy prawne iconObowiązujące przepisy prawne zw z podpisem elektronicznym

Wykład przepisy I normy prawne iconWydawnictwo Podatkowe gofin sp z o o. Ujednolicone Przepisy Prawne

Wykład przepisy I normy prawne iconKodeks Cywilny czynności prawne przepisy ogólne

Wykład przepisy I normy prawne icon1. Przedmiot: bezpieczeństwo I przepisy prawne e-biznesu wymagania wstępne

Wykład przepisy I normy prawne iconPrawo administracyjne – to normy prawne regulujące organizację I działanie organów państwowych I niepaństwowych jednostek organizacyjnych tworzących administrację

Wykład przepisy I normy prawne iconPodstawowe poj ęcia prawne prawo- normy postępowania ludzi chronione (sankcjonowane) przez państwo przepis prawa

Wykład przepisy I normy prawne iconDemokratyczne państwo prawne: prawo reguluje I obowiązuje wszystkich ludzi I organy władzy (normy abstrakcyjne) + wola społeczeństwa. Tylko władza ustawodawcza

Wykład przepisy I normy prawne iconPrzepisy prawne ustawa z dnia 21 sierpnia 1997r o ochronie zwierząt (Dz. U. z 2003r. Nr 106, poz. 1002 z późn zm.)

Wykład przepisy I normy prawne icon2 wykład skutki prawne

Umieść przycisk na swojej stronie:
Rozprawki


Baza danych jest chroniona prawami autorskimi ©pldocs.org 2014
stosuje się do zarządzania
Rozprawki
Dom